ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΕΦΕΤΕΙΟ ΛΑΡΙΣΑΣ

ΤΜΗΜΑ Α΄- ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ

(Διαδικασία διοικητικών διαφορών ουσίας)

ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΟ30/2026

Συνεδρίασε δημόσια στο ακροατήριό του στις 13 Μαΐου 2025 με δικαστή τον Ανδρέα Ταγαράκη, Εφέτη Δ.Δ. και γραμματέα τη δικαστικό υπάλληλο Μαρία Κασσωτάκη,

για να δικάσει την έφεση με αριθμό καταχώρησης στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Τρικάλων ….2023 και στο Διοικητικό Εφετείο Λάρισας ….2023,

του νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου (ν.π.δ.δ.) με την επωνυμία «Περιφέρεια ...» (Περιφερειακή Ενότητα ..., που εκπροσωπείται νομίμως από τον Περιφερειάρχη της, για τον οποίο παραστάθηκε η πληρεξούσια δικηγόρος Καρδίτσας, Αλεξάνδρα Μπούσδρα.

κατά του …., κατοίκου …. (οδός ….), για τον οποίο παραστάθηκε ο πληρεξούσιος δικηγόρος Καρδίτσας, Παναγιώτης Μπέρος, με την κατατεθείσα στις 12-5-2025 δήλωση, κατ’ άρθρο 133 παρ. 2 του Κ.Δ.Δ., όπως ισχύει,

Μετά τη δημόσια συνεδρίαση, το Δικαστήριο μελέτησε τη δικογραφία.

Η κρίση του Δικαστηρίου είναι η εξής:

1. Επειδή, με την κρινόμενη έφεση, για την οποία δεν απαιτείται καταβολή παραβόλου, ζητείται παραδεκτώς η εξαφάνιση της 268/2022 οριστικής απόφασης του Μονομελούς Διοικητικού Πρωτοδικείου Τρικάλων, με την οποία έγινε εν μέρει δεκτή η με αριθμό καταχώρησης στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Λάρισας .../23-12-2015 και στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Τρικάλων .../4-12-2020 αγωγή του ήδη εφεσίβλητου και αναγνωρίστηκε η υποχρέωση της εκκαλούσας Περιφέρειας .... να καταβάλει στον ενάγοντα το συνολικό ποσό των έξι χιλιάδων (6.000,00 ευρώ) νομιμοτόκως από την επίδοση της αγωγής (28.12.2015) έως την εξόφληση, με επιτόκιο υπολογιζόμενο έως 30.4.2019 σε ποσοστό 6% ετησίως και από 1.5.2019, κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 45 του ν. 4607/2019.

2. Επειδή, στο άρθρο 71 παρ. 1 του κυρωθέντος με το άρθρο πρώτο του ν. 2717/1999 (Α΄ 97) Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας (Κ.Δ.Δ.) ορίζεται ότι: «Αγωγή μπορεί να ασκήσει εκείνος ο οποίος έχει, κατά του Δημοσίου ή άλλου νομικού προσώπου δημόσιου δικαίου, χρηματική αξίωση από έννομη σχέση δημόσιου δικαίου» και στο άρθρο 72 αυτού ότι: «Η αγωγή ασκείται κατά του Δημοσίου ή του νομικού προσώπου δημόσιου δικαίου, που είναι υπόχρεο προς ικανοποίηση της κατά την παρ. 1 του προηγούμενου άρθρου αξίωσης».

3. Επειδή, ο ν. 3155/1955 («Περί κατασκευής και συντηρήσεως οδών» - Α΄63) στο άρθρο 1 ορίζει ότι: «Αι οδοί της χώρας διακρίνονται εις α) Εθνικάς, β) Επαρχιακάς και γ) Δημοτικάς ή Κοινοτικάς», στα άρθρα 2 και 3 καθορίζει την έννοια και τη διαδικασία χαρακτηρισμού των εθνικών και επαρχιακών οδών, ο οποίος γίνεται με την έκδοση διατάγματος εφάπαξ εκδιδομένου για τη χώρα και για κάθε νομό, αντιστοίχως. Εξάλλου, κατά ρητή πρόβλεψη του ίδιου νόμου, η αρμοδιότητα κατασκευής, ανακαίνισης και συντήρησης των εθνικών οδών ανήκει στις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες, των δε επαρχιακών και δημοτικών ή κοινοτικών οδών στις αντίστοιχες υπηρεσίες των Νομών και Δήμων-Κοινοτήτων (άρθρο 5). Εξάλλου, στο άρθρο 1 του ν. 2503/1997 (Α΄ 197), ορίζεται ότι: «1. Σε καθεμιά από τις Περιφέρειες στις οποίες διαιρείται η Χώρα, κατά τις διατάξεις του άρθρου 61 του ν. 1622/1986 (ΦΕΚ Α΄ 92) και των κατ’ εκτέλεση αυτού εκδιδόμενων προεδρικών διαταγμάτων που καθορίζουν τη χωρική έκταση, την έδρα και τον τίτλο των Περιφερειών, συνιστάται ως ενιαία αποκεντρωμένη μονάδα διοίκησης του Κράτους η Περιφέρεια, που οργανώνεται, διοικείται και στελεχώνεται κατά τις διατάξεις του παρόντος νόμου. … . Η κάθε Περιφέρεια ως ενιαία αποκεντρωμένη μονάδα διοίκησης έχει τις αρμοδιότητες που ασκούν οι υπηρεσίες της στη συνολική χωρική έκτασή της, συμπεριλαμβανομένων και των υπηρεσιών της Περιφέρειας στο νομό ή νομαρχία, καθώς και τις αρμοδιότητες που ανήκουν στο Γενικό Γραμματέα της Περιφέρειας. Δεν θίγονται με τις διατάξεις του παρόντος οι αρμοδιότητες των νομαρχιακών αυτοδιοικήσεων και των δήμων και κοινοτήτων. …», στο άρθρο 2 αυτού, ότι: « … . Από την έναρξη ισχύος του παρόντος νόμου και με την επιφύλαξη των διατάξεων των παρ. 5 και 6 του άρθρου 1 οι διανομαρχιακές και οι περιφερειακές υπηρεσίες των υπουργείων, καθώς και οι περιφερειακές υπηρεσίες σε επίπεδο νομού ή νομαρχίας καταργούνται αυτοδικαίως και οι αρμοδιότητες του ασκούνται από τις αντίστοιχες υπηρεσίες της Περιφέρειας που συνιστώνται με τον παρόντα νόμο. … .», στο άρθρο 5 ότι: «1. Η Περιφέρεια διαρθρώνεται ως εξής: - Γραφείο Γενικού Γραμματέα Περιφερείας - Γενική Διεύθυνση Περιφέρειας … . 3. Η Γενική Διεύθυνση Περιφέρειας συγκροτείται: Α. Από τις Διευθύνσεις: α) … ε) Ελέγχου Συντήρησης Έργων … . Οι ανωτέρω οργανικές μονάδες … έχουν τοπική αρμοδιότητα ολόκληρη την Περιφέρεια και έδρα τους την έδρα της Περιφέρειας. … .» και στο άρθρο 6 ότι: «1. … . 5. Η Διεύθυνση Ελέγχου Συντήρησης Έργων είναι αρμόδια για τη συντήρηση τοπικών βελτιώσεων και τη συντήρηση του υφισταμένου οδικού δικτύου, τη μελέτη και εκτέλεση σήμανσης και σηματοδότησης, καθώς και τη συντήρηση του πάσης φύσεως μηχανικού εξοπλισμού. Η Διεύθυνση Ελέγχου Συντήρησης Έργων συγκροτείται από τα παρακάτω τρία (3) Τμήματα: «Τμήμα Συντήρησης», «Τμήμα Σήμανσης, Σηματοδότησης και Ηλεκτροφωτισμού», «Τμήμα Εξοπλισμού και διαχείρισης». Οι αρμοδιότητες των Τμημάτων της Διεύθυνσης Ελέγχου Συντήρησης Έργων είναι: α) Τμήμα Συντήρησης. Η μελέτη και η εκτέλεση ή η επίβλεψη εκτέλεσης των εργασιών συντήρησης και βελτίωσης του οδικού δικτύου, αρμοδιότητάς της. … .». Σύμφωνα, άλλωστε, με το άρθρο μόνο του π.δ/τος 51/1987 (Α΄ 26), το οποίο είχε εκδοθεί κατ’ εξουσιοδότηση του άρθρου 61 του ν. 1622/1986 (Α΄ 92), οι περιφέρειες στις οποίες διαιρείται η χώρα για τον σχεδιασμό, προγραμματισμό και συντονισμό της περιφερειακής ανάπτυξης καθορίζονται, σε δέκα τρεις (13), ως εξής: « … . 5. ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Έδρα: Λάρισα, Νομοί: 4 Λάρισας, Μαγνησίας, Τρικάλων, Καρδίτσας. 6. … .».

4. Επειδή, περαιτέρω, ο ν. 3481/2006 (Α΄ 162) στο άρθρο 7 όρισε ότι: «1. […] 3. Με αποφάσεις των κατά τόπους αρμόδιων Γενικών Γραμματέων των Περιφερειών της Χώρας, οι οποίες λαμβάνουν υπόψη την απόφαση της παραγράφου 2 και εκδίδονται εντός έξι (6) μηνών από την έναρξη ισχύος της και δημοσιεύονται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, καθορίζονται οι οδοί που ανήκουν στην αρμοδιότητα συντήρησης των υπηρεσιών της οικείας Περιφέρειας και των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων. Αρμόδιοι προς συντήρηση όλων των υπόλοιπων δημόσιων οδών είναι οι δήμοι και οι κοινότητες, ο καθένας μέσα στα όρια της διοικητικής του περιφέρειας. 4. Για την εφαρμογή των παραγράφων 2 και 3, ως "συντήρηση" νοείται η αποκατάσταση των βλαβών του οδοστρώματος και των στοιχείων ασφαλείας της οδού (στηθαία, νησίδες ασφαλείας, σήμανση κ.ο.κ.), επιφυλασσομένων των διατάξεων που ισχύουν κάθε φορά για την αρμοδιότητα και τις ευθύνες των Οργανισμών Κοινής Ωφέλειας. Την υπηρεσία που έχει κατά τα ανωτέρω την αρμοδιότητα συντήρησης των οδών βαρύνει η υποχρέωση και η δαπάνη ηλεκτροφωτισμού τους, σύμφωνα με τις ισχύουσες τεχνικές προδιαγραφές. Με τις διατάξεις του παρόντος δεν θίγονται οι αρμοδιότητες που αφορούν την καθαριότητα της επιφάνειας των οδών. 5. Οι αρμόδιες για τη συντήρηση των οδών υπηρεσίες υποχρεούνται να ελέγχουν, τουλάχιστον ανά δεκαπενθήμερο, τις οδούς της αρμοδιότητάς τους, για τη διαπίστωση βλαβών του οδοστρώματος και των λοιπών στοιχείων ασφαλείας της οδού και να καταγράφουν τα ευρήματα σε ειδικό βιβλίο, που τηρείται με ευθύνη του Προϊσταμένου τους. Τα όργανα της Ελληνικής Αστυνομίας υποχρεούνται να ειδοποιούν αμέσως και εγγράφως τις αρμόδιες για τη συντήρηση των οδών υπηρεσίες, για την ύπαρξη βλαβών του οδοστρώματος και των στοιχείων ασφαλείας των οδών που υποπίπτουν στην αντίληψή τους και εκθέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια των χρηστών της οδού…». Κατ’ εξουσιοδότηση δε της παραπάνω διάταξης του άρθρου 7 παρ. 3, εκδόθηκε η 3841/Τσ/20.09.2007 απόφαση του Γενικού Γραμματέα Περιφέρειας Θεσσαλίας («Καθορισμός οδών Περιφέρειας Θεσσαλίας που η συντήρηση τους ανήκει στην αρμοδιότητα των Υπηρεσιών της Περιφέρειας Θεσσαλίας και των Υπηρεσιών των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων» - Β΄ 2154/6.11.2007), με την οποία ορίστηκε, μεταξύ άλλων, ότι η αρμοδιότητα συντήρησης των οδικών τμημάτων «3. Καρδίτσα – Φανάρι – Μουζάκι – Αργιθέα – όρια Νομού … 12. Μουζάκι – Λαζαρίνα – Αγναντερό …26. Γέφυρα Κοράκου – Αργύρι – όρια Νομού, Μουζάκι – όρια Νομού Τρικάλων», ανήκει στη Διεύθυνση Τεχνικών Υπηρεσιών της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Καρδίτσας. Στη συνέχεια, η απόφαση αυτή συμπληρώθηκε-τροποποιήθηκε με την 2924/48489/20.07.2009 (Β΄ 1573/31.07.2009) όμοια απόφαση, η οποία προέβλεπε τα εξής: « … Στην ενότητα Ε όπου καθορίζονται οι οδοί που η αρμοδιότητα συντήρησης τους ανήκει στη Δ/νση Τεχνικών Υπηρεσιών της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Καρδίτσας, τα οδικά τμήματα με τους παρακάτω αριθμούς της αρχικής απόφασης αντικαθίστανται από ταυταριθμα οδικά τμήματα, ως εξής: 1. … 2. … 3.Καρδίτσα - Φανάρι - Μουζάκι - Αργιθέα - Γέφυρα Κοράκου - Όρια Νομού προς Ν. Άρτας και νέα Χάραξη διασταύρωση Καναλιών - Χάρμα - Καππά – παράκαμψη Μαυροματίου. … Προστίθεται ενότητα Η ως εξής: Η. 1. Στην έννοια της "συντήρησης" των οδών περιλαμβάνεται ιδίως: α) η αποκατάσταση φθορών και βλαβών του οδοστρώματος, της οριζόντιας και κατακόρυφης σήμανσης, της φωτεινής σηματοδότησης και του ηλεκτροφωτισμού, β) η συντήρηση και ο καθαρισμός των μεγάλων και μικρών τεχνικών έργων της οδού και των έργων αποχέτευσης των ομβρίων της οδού, γ) η συντήρηση και ο καθαρισμός φυτευμένων νησίδων και πρανών, δ) ο καθαρισμός των ανισόπεδων διαβάσεων και η συντήρηση των αντλιοστασίων τους, ε) η συντήρηση του εξοπλισμού ασφαλείας της οδού, όπως τα στηθαία ασφαλείας, στ) η προσαρμογή στην τελική επιφάνεια του οδοστρώματος, τόσο των εσχαρών των φρεατίων υδροσυλλογής, όσο και των καπακιών των φρεατίων επίσκεψης των υποκειμένων δικτύων ομβρίων και ζ) ο αποχιονισμός και η αντιμετώπιση του παγετού.

5. Επειδή, στη συνέχεια, με τον ν. 3852/2010 («Νέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης-Πρόγραμμα Καλλικράτης» - Α΄87), ο οποίος άρχισε να ισχύει από 1.1.2011 (άρθρο 286) συστήθηκαν, μεταξύ άλλων, οι Περιφέρειες, ως αυτοδιοικούμενα κατά τόπο Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, αποτελούντα το δεύτερο βαθμό τοπικής αυτοδιοίκησης (άρθρο 3 παρ. 1), καταργήθηκαν δε οι Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις από την έναρξη λειτουργίας των Περιφερειών, δηλαδή, σύμφωνα με το άρθρο 114 παρ. 4 (5) του ν. 3852/2010, από 1.1.2011. Ο νόμος δε αυτός στο άρθρο 3, ορίζει ότι: «1. Οι περιφέρειες είναι αυτοδιοικούμενα κατά τόπο νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου και αποτελούν το δεύτερο βαθμό τοπικής αυτοδιοίκησης. 2. … . 3. Συνιστώνται οι εξής περιφέρειες: α. … . ε. Η περιφέρεια Θεσσαλίας η οποία περιλαμβάνει τους Νομούς Καρδίτσας, Λάρισας, Μαγνησίας και Τρικάλων. Έδρα της περιφέρειας Θεσσαλίας είναι η Λάρισα. Κάθε νομός αποτελεί και περιφερειακή ενότητα και κάθε πρωτεύουσα νομού είναι έδρα της αντίστοιχης περιφερειακής ενότητας. … . στ. …», στο άρθρο 186 ότι: «Ι. […] II. Οι αρμοδιότητες των Περιφερειών, αφορούν τους τομείς: Α. […] ΣΤ. Έργων-Χωροταξίας-Περιβάλλοντος, στους οποίους περιλαμβάνονται, ιδίως: 1. Η κατασκευή, η συντήρηση και ανακαίνιση των οδών, που η συντήρηση τους ανήκε στην αρμοδιότητα της Κρατικής Περιφέρειας και των αντίστοιχων πρώην Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων. 2. Η μελέτη των έργων συντήρησης και βελτίωσης των οδών, που η συντήρηση τους ανήκε στην αρμοδιότητα της Κρατικής Περιφέρειας και των αντίστοιχων πρώην Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων. 3. […]. 6. Η άσκηση αρμοδιοτήτων επί θεμάτων οδικής κυκλοφορίας, όπως οι μετρήσεις, η σήμανση των οδών που η συντήρηση τους ανήκε στην αρμοδιότητα της Κρατικής Περιφέρειας και των αντίστοιχων πρώην Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων, καθώς και η σηματοδότηση και ο φωτισμός αυτών. 7. […]», στο άρθρο 280 ότι: «Ι. Οι Αποκεντρωμένες Διοικήσεις ασκούν τις αρμοδιότητες των κρατικών Περιφερειών, περιλαμβανομένων και εκείνων των αντίστοιχων συλλογικών οργάνων τους, όπως αυτές καθορίζονταν στον ιδρυτικό τους νόμο 2503/1997 (ΦΕΚ 107 Α), καθώς και στους μεταγενέστερους ειδικούς νόμους και στις σχετικές κανονιστικές διατάξεις, όπως ισχύουν, με εξαίρεση τις αρμοδιότητες που περιέρχονται με το άρθρο 186 του παρόντος νόμου, στις περιφέρειες. ΙΙ. […] III. Οι αρμοδιότητες […] του τομέα ΣΤ` (Έργων-Χωροταξίας-Περιβάλλοντος) υπ` αριθμ. 1 έως 12 του άρθρου 186 του παρόντος νόμου εξακολουθούν να ασκούνται από τις αποκεντρωμένες διοικήσεις μέχρι 30.6.2011» και, τέλος, στο άρθρο 283 [όπως το άρθρο αυτό συμπληρώθηκε από το άρθρο 49 παρ. 4 του ν. 3943/2011 (Α΄66/31.03.2011)] ότι: «1. […] 2. Από την έναρξη λειτουργίας των περιφερειών καταργούνται οι ενιαίες νομαρχιακές αυτοδιοικήσεις, οι νομαρχιακές αυτοδιοικήσεις και τα νομαρχιακά διαμερίσματα. Οι περιφέρειες υπεισέρχονται, αυτοδικαίως, μετά την έναρξη ασκήσεως των αρμοδιοτήτων τους, σε όλα τα δικαιώματα, περιλαμβανομένων και των εμπραγμάτων, καθώς και στις υποχρεώσεις, των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων. […]. Οι δήμοι και οι περιφέρειες υπεισέρχονται αυτοδικαίως σε πάσης φύσεως υποχρεώσεις και δικαιώματα, εξαιρουμένων των εμπραγμάτων, που βάσει διατάξεων νόμων και κανονιστικών πράξεων συνδέονται με αρμοδιότητες που μεταφέρονται σε αυτούς. Όταν οι υποχρεώσεις, που προέρχονται από τη μεταφορά αρμοδιοτήτων αφορούν στην πληρωμή δαπανών, οι δήμοι και οι περιφέρειες είναι υπόχρεοι για την καταβολή τους στην περίπτωση που δεν έχει εκδοθεί το προβλεπόμενο από τον Κώδικα Βιβλίων και Στοιχείων σχετικό παραστατικό από τους δικαιούχους ή δεν έχει εκδοθεί τελεσίδικη δικαστική απόφαση μέχρι 31.12.2010 για τους δήμους ή 30.6.2011 για τις περιφέρειες. […]». Μετά δε, την κατάργηση των Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων και την έναρξη άσκησης των σχετικών αρμοδιοτήτων του τομέα ΣΤ` (Έργων-Χωροταξίας-Περιβάλλοντος), με το άρθρο μόνον της 1536/16.09.2011 απόφασης του Περιφερειάρχη Θεσσαλίας («Ανάθεση αρμοδιότητας συντήρησης και τεχνικής αστυνόμευσης στο οδικό δίκτυο ευθύνης της Περιφέρειας Θεσσαλίας» - Β΄ 2173/28.9.2011) ανατέθηκε, μεταξύ άλλων, η συντήρηση και η τεχνική αστυνόμευση του Επαρχιακού Οδικού Δικτύου που αποτελούσε ευθύνη των Διευθύνσεων Τεχνικών Υπηρεσιών (Δ.Τ.Υ.) των πρώην Νομαρχιακών Αυτοδιοικήσεων, σύμφωνα με τις ενότητες Β, Γ, Δ, Ε της 3841/Tσ/20.09.2007 απόφασης του Γενικού Γραμματέα Περιφέρειας Θεσσαλίας, όπως τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με την 2924/48489/20.07.2009 όμοια, στις αντίστοιχες Διευθύνσεις Τεχνικών Έργων (Δ.Τ.Ε.) των Περιφερειακών Ενοτήτων της Περιφέρειας Θεσσαλίας (άρθρο μόνο παρ. 2).

6. Επειδή, από τις εκτεθείσες στις προηγούμενες σκέψεις διατάξεις συνάγεται ότι, σε βάρος των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ο.Τ.Α.), μέσα στα όρια των οποίων βρίσκονται, μεταξύ των άλλων κοινοχρήστων δημόσιων πραγμάτων, και οι επαρχιακές οδοί, επιβάλλεται ρητή υποχρέωση να ενεργούν, μέσω των οργάνων τους, για την συντήρηση των οδών αυτών, καθώς, επίσης, για την έγκαιρη και αποτελεσματική τοποθέτηση πινακίδων αναγγελίας κινδύνου, προκειμένου να εφιστούν την προσοχή αυτών που χρησιμοποιούν τις οδούς για κινδύνους που υπάρχουν στην οδό και να λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα, έτσι ώστε να διεξάγεται ομαλά, με κάθε ασφάλεια η κυκλοφορία των οχημάτων και να αποτρέπονται τα ατυχήματα. Η έννοια της συντήρησης του οδικού δικτύου, άλλωστε, συνίσταται στην υποχρέωση επίβλεψης της κατάστασης στην οποία αυτό βρίσκεται και της έγκαιρης λήψης όλων των αναγκαίων μέτρων για τη μείωση της επικινδυνότητάς του, τη διατήρηση της καθαριότητας του οδοστρώματος και τη διασφάλιση της ανεμπόδιστης και ασφαλούς κυκλοφορίας των κινούμενων επ’ αυτού πεζών και των οχημάτων, καθώς και στην υποχρέωση παρακολούθησης μέσω τακτικών ελέγχων της διατήρησης της καλής του κατάστασης, ώστε τα αρμόδια όργανα της Περιφέρειας - αναφορικά με τη συντήρηση της συγκεκριμένης οδού (53ο χλμ. επαρχιακής οδός Μουζακίου – Άρτας) - να προβαίνουν άμεσα στον καθαρισμό του οδοστρώματος από νερά και πάγο, που δύνανται να το καταστήσουν ολισθηρό (πρβλ. ΣτΕ 3531/2013, 2216/1997, ΔεφΑθ 1501, 1082/2021). Εξάλλου, μεταξύ των ανωτέρω μέτρων περιλαμβάνεται επίσης η αποκατάσταση των βλαβών και φθορών του οδοστρώματος, καθώς και η μέριμνα για το σωστό φωτισμό των οδών και την τοποθέτηση της ενδεδειγμένης σήμανσης (βλ. ΔΕφΑθ 45/2015). Κατά συνέπεια, ο αρμόδιος Ο.Τ.Α. α΄ ή β΄ βαθμού υποχρεούται δια των οργάνων του να επιβλέπει την καλή κατάσταση των οδοστρωμάτων, ώστε να διεξάγεται ομαλά και με κάθε ασφάλεια για τα κινούμενα επ' αυτών οχήματα η κυκλοφορία και να αντιμετωπίζονται άμεσα και έγκαιρα προβλήματα που δημιουργούνται για οχήματα και διερχομένους από την τυχόν κακή κατάστασή τους. Η παράλειψη δε, λήψης των κατάλληλων μέτρων συντήρησης των επαρχιακών οδών γεννά, κατ’ αρχήν, για τον ζημιούμενο ιδιώτη αγώγιμη απαίτηση έναντι του οικείου Ο.Τ.Α. για αποζημίωση βάσει των άρθρων 105-106 ΕισΝΑΚ, εφόσον βεβαίως συντρέχουν και οι λοιπές προς τούτο προϋποθέσεις του νόμου και, ιδίως, εκείνης του αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της υπηρεσιακής παράλειψης και της προκληθείσας ζημίας (πρβλ. ΣτΕ 740/2001, ΔΕφΛαρ 502/2019), ο δε Ο.Τ.Α. ευθύνεται σε αποζημίωση τούτου κατά τις διατάξεις των άρθρων 105 και 106 του Εισ.Ν.Α.Κ., χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί για τον σκοπό αυτό και υπαιτιότητα των οργάνων του, ενόψει της αντικειμενικής ευθύνης αυτού (βλ. ΣτΕ 76/2018, 5/2012, 740/2001, βλ. και ΔΕφΠατρ 377/2017, ΔΕφΑθ 2939/2014, 3639/2012).

7. Επειδή, ο Εισαγωγικός Νόμος του Αστικού Κώδικα (Εισ.Ν.Α.Κ., π.δ. 456/1984, Α΄ 164) ορίζει στο άρθρο 105 ότι: «Για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί, το δημόσιο ενέχεται σε αποζημίωση, εκτός αν η πράξη ή παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης που υπάρχει για χάρη του γενικού συμφέροντος» και στο άρθρο 106 ότι: «Οι διατάξεις των δύο προηγούμενων άρθρων εφαρμόζονται και για την ευθύνη των δήμων, των κοινοτήτων ή των άλλων νομικών προσώπων δημόσιου δικαίου από πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων που βρίσκονται στην υπηρεσία τους». Κατά την έννοια των ανωτέρω διατάξεων, ευθύνη προς αποζημίωση γεννάται όχι μόνο από την έκδοση μη νόμιμης εκτελεστής διοικητικής πράξης ή από τη μη νόμιμη παράλειψη έκδοσης τέτοιας πράξης, αλλά και από μη νόμιμες υλικές ενέργειες των οργάνων του Δημοσίου, των Ο.Τ.Α. ή ν.π.δ.δ. ή από παραλείψεις οφειλόμενων νόμιμων υλικών ενεργειών αυτών, εφόσον οι υλικές αυτές ενέργειες ή παραλείψεις συνάπτονται με τα ιδιαίτερα καθήκοντα της θέσης τους και την οργάνωση και λειτουργία των δημοσίων υπηρεσιών ή των υπηρεσιών Ο.Τ.Α. ή ν.π.δ.δ. και δεν συνάπτονται με την ιδιωτική διαχείριση του Δημοσίου, των Ο.Τ.Α. ή ν.π.δ.δ. ούτε οφείλονται σε προσωπικό πταίσμα οργάνου που ενήργησε εκτός του κύκλου των υπηρεσιακών του καθηκόντων (βλ. ΑΕΔ 5/1995, ΣτΕ 116/2019, 2430/2018, 596/2017, 4097/2015). Εξάλλου, υπάρχει ευθύνη του Δημοσίου, του οικείου Ο.Τ.Α. ή ν.π.δ.δ. τηρουμένων και των λοιπών προϋποθέσεων του νόμου, όχι μόνο όταν με πράξη ή παράλειψη οργάνου του παραβιάζεται συγκεκριμένη διάταξη νόμου, αλλά και όταν παραλείπονται τα ιδιαίτερα καθήκοντα και υποχρεώσεις που προσιδιάζουν στη συγκεκριμένη υπηρεσία και προσδιορίζονται από την κείμενη εν γένει νομοθεσία και τους οικείους κανονισμούς, τα διδάγματα της κοινής πείρας και τις αρχές της καλής πίστης (βλ. ΣτΕ 582/2020, 252/2020, 1578/2018, 1532/2018, 1085/2016, 3539/2015). Περαιτέρω, η αστική ευθύνη του Δημοσίου, των Ο.Τ.Α. ή ν.π.δ.δ. σύμφωνα με το ως άνω άρθρα, είναι αντικειμενική, ανεξάρτητη, δηλαδή, από τυχόν υπαιτιότητα των οργάνων που εξέδωσαν ή παρέλειψαν να εκδώσουν την παράνομη πράξη ή διενήργησαν ή παρέλειψαν να διενεργήσουν την υλική ενέργεια (βλ. ΣτΕ 345/2020, 2473/2019, 15/2018, 2668/2015). Εξάλλου, απαραίτητη προϋπόθεση για την επιδίκαση αποζημίωσης εις βάρος του Δημοσίου, του οικείου Ο.Τ.Α. ή ν.π.δ.δ. είναι η ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της παράνομης πράξης ή παράλειψης ή υλικής ενέργειας ή παράλειψης υλικής ενέργειας του δημοσίου οργάνου και της επελθούσας ζημίας. Αιτιώδης σύνδεσμος υπάρχει, όταν, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, η πράξη ή η παράλειψη είναι επαρκώς ικανή (πρόσφορη) και μπορεί αντικειμενικά κατά τη συνήθη και κανονική πορεία των πραγμάτων να επιφέρει τη ζημία (βλ. ΣτΕ 252/2020, 756/2019 επταμ., 842/2019, 2430-3/2018, 1199/2017 επταμ.).

8. Επειδή, περαιτέρω, στο άρθρο 932 του Αστικού Κώδικα (Α.Κ.) ορίζεται ότι: «Σε περίπτωση αδικοπραξίας, ανεξάρτητα από την αποζημίωση για την περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση … Σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου η χρηματική αυτή ικανοποίηση μπορεί να επιδικαστεί στην οικογένεια του θύματος λόγω ψυχικής οδύνης». Ανεξάρτητα από την αποζημίωση για περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί, κατ' εφαρμογή του προαναφερθέντος άρθρου, αφού εκτιμήσει τα πραγματικά περιστατικά που θέτουν υπόψη του οι διάδικοι, και με βάση τους κανόνες της κοινής πείρας και λογικής, να επιδικάσει εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή, σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου, λόγω ψυχικής οδύνης, δηλαδή χρηματική ικανοποίηση ανάλογη με τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης (ΣτΕ 2951/2020, 76/2018, 1414, 596/2017, 3539/2015, 1405/20133, 4133/2011 επταμ. κ.ά.). Τέτοια πραγματικά περιστατικά είναι, ιδίως, η βαρύτητα του πταίσματος του ζημιώσαντος και το συντρέχον πταίσμα του ζημιωθέντος (άρθρο 300 του Α.Κ.), οι συνθήκες της προσβολής, το είδος, η ένταση και οι συνέπειές της, η κοινωνική και οικονομική κατάσταση του ζημιωθέντος ή οποιοδήποτε άλλο συγκεκριμένο στοιχείο που προβάλλει ο ενάγων ή προκύπτει από τις αποδείξεις και ασκεί επιρροή – αυξητικά ή μειωτικά – στο ύψος του ποσού στη συγκεκριμένη περίπτωση και, επομένως, αποτελεί νόμιμο προσδιοριστικό παράγοντα του ύψους της χρηματικής ικανοποίησης κατά την κρίση του δικαστηρίου της ουσίας, η οποία διαλαμβάνεται καθ’ ερμηνείαν της διάταξης του άρθρου 932 του Α.Κ. με βάση τα διδάγματα της κοινής πείρας και λογικής (ΣτΕ 1950/2020, πρβλ. ΑΠ 12/2020).

9. Επειδή, εξάλλου, στο άρθρο 300 του Α.Κ. ορίζεται ότι: «Αν εκείνος που ζημιώθηκε συντέλεσε από δικό του πταίσμα στη ζημία ή την έκτασή της, το δικαστήριο μπορεί να μην επιδικάσει αποζημίωση ή να μειώσει το ποσό της. Το ίδιο ισχύει και όταν εκείνος που ζημιώθηκε παρέλειψε να αποτρέψει ή να περιορίσει τη ζημία ή δεν επέστησε την προσοχή του οφειλέτη στον κίνδυνο ασυνήθιστα μεγάλης ζημίας, τον οποίο ο οφειλέτης ούτε γνώριζε ούτε όφειλε να γνωρίζει...». Από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι παρέχεται στο δικαστήριο της ουσίας η ευχέρεια, αφού εκτιμήσει τους ειδικότερους ισχυρισμούς των διαδίκων που προβάλλονται ενώπιόν του και τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης (όπως, ιδίως, τον βαθμό πταίσματος του υπόχρεου, το συντρέχον πταίσμα του ζημιωθέντος, τις συνθήκες, το είδος, την ένταση και τις συνέπειες της προσβολής, την περιουσιακή και κοινωνική κατάσταση των μερών κ.λπ.) και με βάση τους κανόνες της κοινής πείρας και λογικής, να επιδικάσει χρηματική ικανοποίηση και να καθορίσει το εύλογο ποσό αυτής, αν κρίνει ότι επήλθε στον αδικηθέντα ηθική βλάβη ή, σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου, ψυχική οδύνη (ΣτΕ 1951/2021, 1774/2020, 842/2019, 4737/2014, 877/2013 7μ., 4133/2011 7μ.). Περαιτέρω, ο ισχυρισμός του εναγόμενου Δημοσίου ή ν.π.δ.δ. περί συντρέχοντος πταίσματος του ενάγοντος - ζημιωθέντος, δηλαδή ο ισχυρισμός ότι στην επέλευση της ζημίας που προκάλεσε ο εναγόμενος - ζημιώσας συντέλεσε και ίδιο πταίσμα του ενάγοντος - ζημιωθέντος, συνιστά αυτοτελή ισχυρισμό θεμελιωτικό της ένστασης του άρθρου 300 ΑΚ, ο οποίος πρέπει να προτείνεται το αργότερο κατά τη συζήτηση της υπόθεσης στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο, μη δυνάμενος να ληφθεί αυτεπαγγέλτως υπόψη από το δικαστήριο (βλ. ΣτΕ 291/2020, 1950/2020, 1055/2016). Εξάλλου, ο ισχυρισμός περί συντρέχοντος πταίσματος δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι περιέχεται στον προβαλλόμενο στο πλαίσιο της άρνησης της αγωγής ισχυρισμό περί αποκλειστικής υπαιτιότητας του ενάγοντος ή άλλου τρίτου προσώπου (βλ. ΣτΕ 228/2021, 1950/2020, 1055/2016, πρβλ. ΑΠ 1115/1986 Ολομ., 423/1985 Ολομ). Δεν είναι επομένως παραδεκτή η προβολή της ενστάσεως το πρώτο με υπόμνημα που κατατίθεται μετά τη συζήτηση σύμφωνα με το άρθρο 138 παρ. 1 του Κ.Δ.Δ. (ΣτΕ 291/2020). Τέλος, επί ενστάσεως το σχετικό βάρος απόδειξης φέρει ο ενιστάμενος (ΔΕφΘεσ 1995/2018, ΔΕφΑθ 925/2014).

10. Επειδή, περαιτέρω, στο άρθρο 4 του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (Κ.Ο.Κ.), που κυρώθηκε με το άρθρο πρώτο του ν. 2696/1999 (Α΄ 57), ορίζεται ότι: «1. Οι για τη σήμανση των οδών τοποθετούμενες πινακίδες είναι κατά κατηγορίες οι εξής: α) Αναγγελίας κινδύνου (Κ), δηλωτικές. αα) Επικίνδυνων θέσεων. … β) Ρυθμιστικές της κυκλοφορίας (Ρ), δηλωτικές …ββ) απαγορεύσεων ή περιορισμών, γγ) υποχρεώσεων 2. Οι πινακίδες αναγγελίας κινδύνου (Κ-1 μέχρι Κ-41) τοποθετούνται για να εφιστούν την προσοχή αυτών που χρησιμοποιούν τις οδούς για τους κινδύνους που υπάρχουν στην οδό προς την κατεύθυνση της κίνησής τους, ώστε να λαμβάνουν έγκαιρα τα κατάλληλα μέτρα και, σε περίπτωση ανάγκης, να μειώνουν την ταχύτητα πορείας τους για να τους αποφεύγουν. Η σημασία των πινακίδων αυτών είναι: … Κ-3 Επικίνδυνη κατωφέρεια (με κλίση ως η αναγραφόμενη στην πινακίδα) … Κ-12 ολισθηρό οδόστρωμα … Κ-14 Κίνδυνος από πτώση βράχων και από την παρουσία τους στο οδόστρωμα. […] Κ-40 Σήραγγα … Ρ-32 Η μέγιστη ταχύτητα περιορίζεται στον αναγραφόμενο αριθμό (π.χ. 50 χλμ.) την ώρα. …», στο άρθρο 10 ότι: «1. Όποιος έχει τις κατά τον παρόντα Κώδικα αρμοδιότητες ή την εξουσία επί του πράγματος, επί του οποίου διεξάγεται δημόσια κυκλοφορία, υποχρεούται να λαμβάνει κάθε μέτρο, ώστε από τη δημόσια κυκλοφορία να μη δημιουργείται κίνδυνος ή ζημία τρίτων προσώπων ή άλλων έννομων αγαθών. 2. Η κατακόρυφη και οριζόντια σήμανση των οδών εκτελείται μόνο κατόπιν σχετικής μελέτης. Αρμόδιοι φορείς για την εκπόνηση, έγκριση μελετών εφαρμογής, που αφορούν την κατακόρυφη και οριζόντια σήμανση των οδών (πινακίδες και διαγραμμίσεις), και για την εγκατάσταση και συντήρηση της σήμανσης αυτής είναι είτε η Γενική Γραμματεία Δημόσιων Έργων του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημόσιων Έργων είτε οι υπηρεσίες της Περιφέρειας είτε οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης που τις συντηρούν, κατά περίπτωση. […]», στο άρθρο 12 παρ. 1 ότι: «[...] Οι οδηγοί υποχρεούνται να οδηγούν με σύνεση και με διαρκώς τεταμένη την προσοχή, [...]», στο άρθρο 13 παρ. 2: «Ο οδηγός επιβάλλεται να έχει την, κατά τις σχετικές διατάξεις, προβλεπόμενη άδεια οδήγησης και την αναγκαία σωματική και διανοητική ικανότητα και να βρίσκεται σε κατάλληλη κατάσταση για να οδηγεί, οφείλει δε κατά το χρόνο της οδήγησης να είναι σε θέση να ελέγχει το όχημά του [...]. Ο οδηγός κάθε οχήματος υποχρεούται να έχει πλήρη ελευθερία των κινήσεών του, για να ενεργεί ελεύθερα τους αναγκαίους χειρισμούς. …» και στο άρθρο 19 ότι: «1. Ο οδηγός οδικού οχήματος επιβάλλεται να έχει τον πλήρη έλεγχο του οχήματός του ώστε να μπορεί σε κάθε στιγμή να εκτελεί τους απαιτούμενους χειρισμούς. 2. Ο οδηγός επιβάλλεται να ρυθμίζει την ταχύτητα του οχήματός του λαμβάνων συνεχώς υπόψη του τις επικρατούσες συνθήκες, ιδιαίτερα δε τη διαμόρφωση του εδάφους, την κατάσταση και τα χαρακτηριστικά της οδού, την κατάσταση και το φορτίο του οχήματός του, τις καιρικές συνθήκες και τις συνθήκες κυκλοφορίας, κατά τρόπον ώστε να είναι σε θέση να διακόψει την πορεία του οχήματός του μπροστά από οποιοδήποτε εμπόδιο που μπορεί να προβλεφθεί και το οποίο βρίσκεται στο ορατό από αυτόν μπροστινό τμήμα της οδού. Υποχρεούται επίσης να μειώνει την ταχύτητα του οχήματός του και, σε περίπτωση ανάγκης, να διακόπτει την πορεία του, όταν οι περιστάσεις το επιβάλλουν. 3. Ιδιαίτερα, ο οδηγός επιβάλλεται να μειώνει την ταχύτητα του οχήματός του σε τμήματα της οδού με περιορισμένο πεδίο ορατότητας, […], σε περίπτωση ομίχλης, βροχής, χιόνων, παγετού και γενικά όταν το οδόστρωμα είναι ολισθηρό. [...]».

11. Επειδή, εξάλλου, στην παρ. 1 του άρθρου 21 του ν. 1418/1984 «Δημόσια έργα και ρυθμίσεις συναφών θεμάτων» (Α΄ 23) ορίζεται ότι: «Με απόφαση του Υπουργού Δημοσίων Έργων εγκρίνονται προδιαγραφές και κανονισμοί που αναφέρονται στον τρόπο κατασκευής των έργων και στην ποιότητα, στον τρόπο σύνθεσης και επεξεργασίας, στη χρήση και στον έλεγχο των υλικών κατασκευής των έργων. Με την απόφαση αυτή μπορεί να ορίζεται αν οι θεσπιζόμενες προδιαγραφές είναι υποχρεωτικές σε κάθε περίπτωση ή ισχύουν προαιρετικά ή ισχύουν ως ελάχιστα όρια». Με βάση την πιο πάνω εξουσιοδότηση, εκδόθηκε η οικ.93/6/8.1.1988 απόφαση του Υπουργού Περιβάλλοντος Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων «Περί προδιαγραφών μεταλλικών στηθαίων ασφαλείας οδών» (Β΄ 189), στο άρθρο μόνο της οποίας ορίζεται ότι: «1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ. Η προδιαγραφή αυτή καθορίζει τις απαιτήσεις που πρέπει να ικανοποιούν τα μεταλλικά στηθαία ασφαλείας που τοποθετούνται στις οδούς και γενικότερα όλες τις εργασίες και κατασκευές που σχετίζονται με αυτά. 2. ΟΡΙΣΜΟΙ. Τα στηθαία ασφαλείας αποτελούνται: α) από οριζόντια χαλύβδινη λεπίδα, β) από κατακόρυφο στήριγμα (στύλο ή ορθοστάτη) που πακτώνεται στο έδαφος, γ) από παρέμβλημα που τοποθετείται μεταξύ στύλου και οριζόντιας λεπίδας, δ) από τα απαραίτητα υλικά σύνδεσης. … 6. ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΣΤΗΘΑΙΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ. Τα στηθαία θα τοποθετούνται έτσι ώστε το ανώτερο σημείο τους να βρίσκεται σε ύψος 75 εκ. από το κατάστρωμα της οδού. Οι ορθοστάτες θα τοποθετούνται ανά 4 m ή πυκνότερα αν τούτο επιβάλλεται από τη συμβατική προδιαγραφή. Σε σημείο όπου η εκτροπή ενός οχήματος πρέπει αν εμποδιστεί οπωσδήποτε (π.χ. σε γκρεμούς κοντά στην οδό κλπ.) σε ρέματα, σε σημαντικές διώρυγες, τάφρους, μπορούν να τοποθετηθούν ορθοστάτες ανά 2 μέτρα ή και λεπίδες ειδικής διαμόρφωσης (σχ. 8), εκτός αν αλλιώς ορίζει η συμβατική προδιαγραφή … . Ακόμη, στην Δ17α/01/93/ΦΝ.437/2004 απόφαση του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. «Έγκριση ενιαίων τιμολογίων εργασιών δημοπράτησης δημοσίων έργων Οδοποιίας, Υδραυλικών, Λιμενικών και Πρασίνου» (Β΄ 1556), και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο Ζ. 2 αυτής, υπό τον τίτλο «Μέτρα ασφαλείας οδών», ορίζεται ότι: «2.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ Αντικείμενο των μέτρων ασφαλείας των οδικών έργων αποτελούν: 2.1.1 Τα μεταλλικά στηθαία ασφαλείας (μονόπλευρα και αμφίπλευρα) 2.1.2 Τα στηθαία ασφαλείας από σκυρόδεμα … 2.3 ΟΡΙΣΜΟΙ Ως στηθαία ασφαλείας, παντός τύπου, ορίζονται τα εξαρτήματα συγκράτησης των οχημάτων από εκτροπή της πορείας τους εκτός οδού από πρόσκρουσή τους σε εμπόδιο από ανατροπή τους ή τέλος από διέλευσή τους στο αντίθετο ρεύμα κυκλοφορίας. …Ως "στηθαία ασφαλείας" νοούνται τόσο τα μεταλλικά όσο και τα στηθαία από σκυρόδεμα (New Jersey) ενώ μπορούν να είναι, επίσης, είτε πλευρικά (για προστασία έναντι εκτροπής ή ανατροπής) ή κεντρικά. 2.4. …». Επιπλέον στην Δ3γ/Ο/5/13-2/18.2.1992 τεχνική οδηγία τοποθέτησης στηθαίων ασφαλείας του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε ορίζεται ότι ως στηθαία ασφαλείας, παντός τύπου, ορίζονται τα εξαρτήματα συγκράτησης των οχημάτων από την εκτροπή της πορείας τους εκτός οδού από την πρόσκρουσή τους σε εμπόδιο, από την ανατροπή τους ή τέλος από τη διέλευσή τους στο αντίθετο ρεύμα κυκλοφορίας. Ως «εμπόδια» δε, από τα οποία τα στηθαία ασφαλείας προφυλάσσουν τα οχήματα από πρόσκρουση προβλέπονται, μεταξύ άλλων, το οδόστρωμα υπεραστικής οδού, οι δεντροστοιχίες, οι τάφροι αντιπλημμυρικών – στραγγιστικών δικτύων, κτίσματα ή κάθε είδους υπερυψωμένες δομικές κατασκευές ύψους μεγαλύτερου από 0,30 μ και, τέλος, τα αντιθορυβικά πετάσματα. Ακόμη, στην τεχνική οδηγία ΒΣ4γ/0/4/139-Ω/20.9.1984 για τη χρήση και τοποθέτηση μεταλλικών στηθαίων ασφαλείας, που έχει εκδώσει η Διεύθυνση Συντήρησης Οδικών Έργων Δ3 (τέως ΒΣ4) του Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., και η οποία περιέχει τα κριτήρια για την επιλογή θέσεων, όπου πρέπει να τοποθετούνται στηθαία ασφαλείας, αναφέρεται στο άρθρο 2 αυτής ότι τα εν λόγω στηθαία έχουν σκοπό να συγκρατούν ένα όχημα που παρεκκλίνει από την πορεία του, επειδή ο οδηγός έχει χάσει τον έλεγχό του. Ειδικότερα, στο άρθρο 5 αυτής, σχετικά με τα κριτήρια επιλογής θέσεων τοποθέτησης στηθαίων ασφαλείας, προβλέπεται: «Σαν γενικός κανόνας για την χρήση στηθαίων ασφαλείας ισχύει ότι αυτά τοποθετούνται, όπου οι πιθανές συνέπειες από την πρόσκρουση ενός οχήματος είναι ευνοϊκότερες από τις συνέπειες της συνέχισης της ανεξέλεγκτης πορείας του. Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αλόγιστα, αλλά μόνο ύστερα από εμπεριστατωμένη σύγκριση των συνεπειών εξαιτίας της χρήσης ή της έλλειψης στηθαίων ασφάλειας για το σύνολο όλων, όσων κυκλοφορούν στο υπόψη τμήμα της οδού, … οι θέσεις όπου γίνεται χρήση στηθαίων ασφαλείας, μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες : - θέσεις στις οποίες πρέπει οπωσδήποτε να αναχαιτιστεί ένα όχημα, που ξέφυγε από το κατάστρωμα - θέσεις όπου υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες παρέκκλισης ενός οχήματος και ταυτόχρονα η παρέκκλιση αυτή είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη ... 5.2. «Τοποθέτηση στηθαίων ασφαλείας με προϋποθέσεις» Η τοποθέτηση στηθαίων ασφαλείας απαιτείται σε τμήματα οδών, όπου υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες για την παρέκκλιση οχημάτων και ταυτόχρονα η παρέκκλιση των οχημάτων στις θέσεις αυτές είναι επικίνδυνη.». Από τις ανωτέρω διατάξεις προκύπτει ότι η τοποθέτηση των στηθαίων ασφαλείας στο οδικό δίκτυο, αποσκοπεί, κατ’ αρχάς, στο να διασφαλίζεται, σε περίπτωση πρόσκρουσης επ’ αυτών, η συγκράτηση του οχήματος και η αποφυγή, κατά το δυνατόν, του τραυματισμού των επιβαινόντων σ’ αυτό.

12. Επειδή, στην προκείμενη περίπτωση από την επανεκτίμηση των στοιχείων της δικογραφίας, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η από 7.1.2011 έκθεση αυτοψίας τροχαίου ατυχήματος που συνέταξαν τα αρμόδια αστυνομικά όργανα του Αστυνομικού Τμήματος ..., προκύπτουν τα εξής: στις 6.1.2011 και περί ώρα 17:00’, ο εφεσίβλητος, γεννηθείς στις 1.3.1962, κάτοχος της ... άδειας ικανότητας οδήγησης κατηγορίας Γ΄, οδηγούσε το µε αριθμό κυκλοφορίας ...Ι.Χ.Ε. αυτοκίνητο μάρκας ..., τύπου..., χρώματος ..., ιδιοκτησίας του, κινούμενος στο 53ο χλμ. της επαρχιακής οδού Μουζακίου – Άρτας με κατεύθυνση από Μουζάκι προς Άρτα. Η οδός στο εν λόγω σημείο, κατά τον χρόνο του ένδικου συμβάντος ήταν διπλής κατεύθυνσης, με μία λωρίδα κυκλοφορίας ανά κατεύθυνση, πλάτος οδοστρώματος 6,00 μέτρα και πλάτος πεζοδρομίου/ερείσματος 1 μέτρου από την πλευρά της λωρίδας κυκλοφορίας προς Μουζάκι και 5 μέτρα από την πλευρά της λωρίδας κυκλοφορίας προς Άρτα και εμφάνιζε κατωφέρεια με μικρή κλίση – αριστερή στροφή, υφίστατο δε σήραγγα, η οποία δεν διέθετε φωτισμό. Για την σήμανση της οδού στη συγκεκριμένη θέση, πριν από την είσοδο της σήραγγας και στο ρεύμα κυκλοφορίας προς Άρτα είχαν τοποθετηθεί κάθετες πινακίδες, με την ακόλουθη σειρά: Κ-14 [κίνδυνος από πτώση βράχων και από την παρουσία τους στο οδόστρωμα], Ρ-32 [η μέγιστη ταχύτητα περιορίζεται σε 40χλμ./ώρα], Κ-40 [Σήραγγα] και Ρ-32 [η μέγιστη ταχύτητα περιορίζεται σε 30 χλμ/ώρα). Την συγκεκριμένη στιγμή, κατά την οποία ήταν ημέρα, το οδόστρωμα ήταν υγρό, οι καιρικές συνθήκες χειμερινές, η ορατότητα περιορισμένη εντός της σήραγγας λόγω έλλειψης φωτισμού και η κίνηση οχημάτων αραιή, το αυτοκίνητο του εφεσίβλητου εξετράπη της πορείας του, παρέσυρε ρυθμιστική πινακίδα Π-75, κατακρημνήστικε, προσέκρουσε σε τσιμεντένιο στηθαίο άλλης σήραγγας που υπήρχε στην όχθη του Αχελώου και έλαβε τη θέση που απεικονίζεται στο συνοδεύον την ανωτέρω έκθεση αυτοψίας, πρόχειρο σχεδιάγραμμα. Ειδικότερα, δεν ανευρέθησαν ίχνη τροχοπεδήσεως, πλάγιας ολίσθησης, χρώματα και χαραγές στο οδόστρωμα, πλην όμως εντοπίστηκαν ίχνη αίματος εντός και πέριξ του οχήματος στην τελική θέση αυτού, ανευρέθησαν δε, ίχνη σύρσεως τροχών επί της πιθανής πορείας του αυτοκινήτου μήκους 17 μέτρων επί του δεξιού τροχού και 15 μέτρων επί του αριστερού. Αποτέλεσμα των ανωτέρω ήταν να παραμορφωθούν όλες οι πλευρές του οχήματος του εφεσίβλητου. Κατά τον χρόνο μετάβασης των αστυνομικών οργάνων στον τόπο του ατυχήματος (7.1.2011 και ώρα 10:00΄), διαπιστώθηκε ότι το οδόστρωμα της σήραγγας πριν την έξοδο προς Άρτα ήταν ολισθηρό διότι από την οροφή και τα πλαϊνά τοιχώματά της ανέβλυζαν νερά, τα οποία κυλούσαν στο οδόστρωμα. Από την συνεχόμενη, εξάλλου, υδρορροή δημιουργήθηκαν μούσκλια σκουροπράσινου χρώματος, πάχους 1cm. Στην άκρη της σήραγγας, ήτοι στο σημείο εκτροπής του οχήματος, δεν υπήρχαν μεταλλικά στηθαία προς την πλευρά του γκρεμού, αλλά ένα πρόχειρο και υποτυπώδες συρματόπλεγμα μη σημασμένο. Εξάλλου, στο εν λόγω τροχαίο ατύχημα δεν ενεπλάκη άλλο όχημα. Αποτέλεσμα της εκτροπής ήταν να τραυματιστεί ο εφεσίβλητος.

13. Επειδή, με την …. καθόλα ορισμένη αγωγή που άσκησε ο ήδη εφεσίβλητος ενώπιον του Διοικητικού Πρωτοδικείου Τρικάλων, ο τελευταίος προέβαλε ότι κατά τον χρόνο επέλευσης του τροχαίου ατυχήματος, ο ίδιος κινούνταν επί της επαρχιακής οδού Μουζακίου – Άρτας με κατεύθυνση προς Βραγγιανά. Ειδικότερα, καθώς το ανωτέρω όχημα βρισκόταν στη θέση «πέντε αδέρφια» και διερχόταν τα τέσσερα διαδοχικά τούνελ (σήραγγες) της περιοχής, τα οποία δεν διαθέτουν φωτισμό, δέκα περίπου μέτρα πριν από την έξοδό του από την τέταρτη σήραγγα και προ αριστερής «κλειστής» στροφής και ενώ η ταχύτητά του ήταν μικρότερη της ανώτατης επιτρεπόμενης στο εν λόγω σημείο (30 χλμ./ώρα) λόγω των συχνών στροφών, της κατωφέρειας, των στενωμάτων του οδοστρώματος, καθώς και του ότι υπήρχαν διάσπαρτες πέτρες σε όλο το πλάτος αυτού, το αυτοκίνητό του εξετράπη ολισθαίνοντας στο λεπτό και αόρατο στρώμα πάγου που είχε δημιουργηθεί από την κρυσταλλοποίηση βρυωδών πρασινάδων, περιστράφηκε στο οδόστρωμα και, ακριβώς στο σημείο εξόδου από τη σήραγγα, κατέπεσε στον γκρεμό, ο οποίος βρισκόταν δεξιά σε σχέση με την πορεία του και βρέθηκε μετά από κατακρήμνιση ογδόντα (80) μέτρων στην κοίτη του ποταμού Αχελλώου. Αποτέλεσμα της πτώσης ήταν ο εφεσίβλητος να κείτεται αναίσθητος, τραυματισμένος και εγκλωβισμένος εντός του οχήματός του και μόνο αφότου ανέκτησε τις αισθήσεις του κατάφερε να απεγκλωβιστεί, να αναρριχηθεί μέχρι το οδόστρωμα και να αναζητήσει βοήθεια, οπότε και διακομισθείς εισήχθη στο Γενικό Νοσοκομείο ... όπου διαγνώσθηκε με κάκωση κεφαλής, θλαστικά τραύματα μετώπου και θλαστικό τραύμα ινιακής χώρας τριχωτού κεφαλής Σ/Α. Κατόπιν τούτων, υποστηρίζει ότι υποβλήθηκε σε πλαστική επέμβαση αποκατάστασης πρώτου σταδίου, πλην όμως, το μεγαλύτερο τραύμα που υπέστη είναι αυτό της ψυχικής του υγείας, καθόσον, όπως ισχυρίζεται, διεγνώσθη πάσχων από PΤSD/ Μετατραυματική διαταραχή stress με αγχώδεις εκδηλώσεις, διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα και συναισθηματική αστάθεια. Ενόψει των ανωτέρω ισχυρίζεται ότι, η απώλεια του ελέγχου του οχήματός του, η εκτροπή του και, κατ’ επέκταση, το επισυμβάν τροχαίο ατύχημα, οφείλεται αποκλειστικά στην ολισθηρότητα του οδοστρώματος από το στρώμα πάγου που είχε δημιουργηθεί συνεπεία μη αποχετευμένων ομβρίων υδάτων, σε συνδυασμό με βρύα που είχαν σχηματιστεί λόγω της διαρκούς υδρορροής, στην έλλειψη φωτισμού εντός της σήραγγας, καθώς και στην απουσία στηθαίου κατά την έξοδό του από αυτή, που καθιστούσαν το οδόστρωμα ακατάλληλο και άκρως επικίνδυνο για την οδήγηση και την κυκλοφορία των οχημάτων, συνεπώς, όπως υποστηρίζει, το ατύχημα συνέβη με αποκλειστική ευθύνη της εναγόμενης (και ήδη εκκαλούσας) Περιφέρειας λόγω υπαιτιότητας των οργάνων της, τα οποία ήταν υπεύθυνα για την συντήρηση του οδοστρώματος στο επίμαχο τμήμα της επαρχιακής οδού (53ο χλμ. Μουζακίου – Άρτας), όφειλαν δε, να προβούν στις απαραίτητες ενέργειες προς αποτροπή τροχαίων ατυχημάτων, ιδίως δε, σε ανά τακτά χρονικά διαστήματα, κατά τους χειμερινούς ειδικά μήνες, απόξεση των πάγων εντός των σηραγγών, καταστροφής των δημιουργούμενων πρασινάδων από την υγρασία εντός των σηραγγών, χάραξη αυλάκων διαφυγής των ρεόντων υδάτων, δημιουργία αναχωμάτων και τοποθέτηση στηθαίου ασφαλείας στις άκρες της οδού και ειδικά στα σημεία που χαρακτηρίζονται ως επικίνδυνα, όπως αυτό όπου έλαβε χώρα το επίμαχο τροχαίο ατύχημα, προς συγκράτηση των οχημάτων εντός της οδού και προς αποτροπή κατακρήμνισής τους και τοποθέτηση προειδοποιητικών πινακίδων σήμανσης αναφορικά με την ολισθηρότητα και επικινδυνότητα του οδοστρώματος. Για τους λόγους δε αυτούς, ισχυρίστηκε ότι υπέστη ηθική βλάβη, για την αποκατάσταση της οποίας ζητεί να αναγνωριστεί η υποχρέωση της εναγομένης (εκκαλούσας) να του καταβάλει το ποσό των 40.000,00 ευρώ, καθόσον, κατά τον ίδιο, αποκλειστικά υπεύθυνα για το ατύχημα, που, όπως ισχυρίζεται, προκλήθηκε από την παράλειψη οφειλόμενων υλικών ενεργειών των οργάνων της Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων της Περιφερειακής Ενότητας ...., είναι τα τελευταία, ως αρμόδια για την συντήρηση και διόρθωση των κακοτεχνιών του οδικού δικτύου που υπάγεται στην αρμοδιότητα της ως άνω Διεύθυνσης της εναγομένης. Το ανωτέρω ποσό ο ενάγων ζήτησε νομιμοτόκως. Προέβαλε δε ότι η υλική ζημία (καταστροφή του οχήματός του, κεφάλαιο το οποίο δεν άγεται ενώπιον του Δικαστηρίου) και η ηθική βλάβη που υπέστη, τελούν σε αιτιώδη σύνδεσμο με το προεκτεθέν ζημιογόνο γεγονός. Προς απόδειξη των ισχυρισμών του, επικαλέστηκε, ιδίως, την σχετικώς συνταχθείσα έκθεση αυτοψίας τροχαίου ατυχήματος, ισχυριζόμενος προσέτι ότι από κανένα στοιχείο δεν προέκυψε αμελής συμπεριφορά του ιδίου κατά την οδήγηση. Τέλος υποστήριξε ότι, στο σημείο όπου έλαβε χώρα το επίμαχο ατύχημα, έχουν στο παρελθόν σημειωθεί δεκάδες παρόμοια περιστατικά. Προς απόδειξη δε των ανωτέρω ισχυρισμών του, επικαλέστηκε και προσκόμισε σε φωτοαντίγραφα, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα έγγραφα: α) την από 18.1.2011 έκθεση εξέτασης αίματος για ανίχνευση οινοπνεύματος του Τμήματος Χημικών & Φυσικών Εξετάσεων της Υποδιεύθυνσης Εγκληματολογικών Ερευνών Βόρειας Ελλάδας, που έλαβε χώρα στις 6.1.2011 και ώρα 20:15΄, με αρνητικό αποτέλεσμα, β) την …. βεβαίωση του Γενικού Νοσοκομείου …., σύμφωνα με την οποία, ο εφεσίβλητος εισήχθη στις 6.1.2011 στο χειρουργικό τμήμα του εν λόγω Νοσοκομείου, με διάγνωση «Κάκωση κεφαλής – θλαστικό τραύμα μετώπου –θλαστικό ινιακής χώρας τριχωτού κεφαλής Σ/Α), εξήλθε δε, στις 10.1.2011, γ) οκτώ (8) ασπρόμαυρες φωτογραφίες, εκτυπωμένες σε χαρτί Α4, οι οποίες φέρεται ότι ελήφθησαν στο σημείο του ατυχήματος, στις 5.7.2012, στο πλαίσιο διενέργειας αυτοψίας από τον πολιτικό μηχανικό …., υπάλληλο του Τμήματος Συγκοινωνιακών Έργων της Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων της εναγομένης, στις οποίες εμφαίνονται οι υφιστάμενες πινακίδες σήμανσης, η είσοδος, το εσωτερικό και η έξοδος της σήραγγας, καθώς και το σημείο που φέρεται να κατέπεσε το όχημα, δ) απόσπασμα δημοσιεύματος του τοπικού τύπου, το οποίο, μεταξύ άλλων, αναφέρεται στην κατάσταση του οδοστρώματος και στο ένδικο τροχαίο ατύχημα, ε) μία (1) φωτογραφία που φέρεται να απεικονίζει τα τραύματα που υπέστη ο εφεσίβλητος στο πρόσωπο εξαιτίας του επίμαχου τροχαίου ατυχήματος, στ) τις από 24.2.2011 και 13.1.2019 ιατρικές γνωματεύσεις της ειδικής ψυχιάτρου …., από τις οποίες προκύπτει ότι ο εφεσίβλητος, μετά το επισυμβάν τροχαίο ατύχημα πάσχει από μετατραυματική διαταραχή stress με έντονα καταθλιπτικά και αγχώδη στοιχεία, κοινωνική απόσυρση, ευσυγκινησία και κρίσεις πανικού, κατά δε το χρονικό διάστημα από 28.2.2011 έως το τέλος καλοκαιριού του έτους 2014 ελάμβανε φαρμακευτική αγωγή με αντικαταθλιπτικά και ηρεμιστικά χάπια και έκανε συνεδρίες ψυχοθεραπείας, η πορεία της νόσου του είχε συχνές υποτροπές, η δε θεραπεία ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του έτους 2014, περί τα τέλη δε, του έτους 2017, ανέφερε επανεμφάνιση παρόμοιων συμπτωμάτων, τα οποία αντιμετώπισε με περιστασιακή χρήση ηρεμιστικών χαπιών. Επίσης, η …., φερόμενη ως σύζυγος του εφεσίβλητου, διαπιστώθηκε ότι πάσχει από διαταραχή πανικού, η οποία ακολούθησε το εν λόγω ατύχημα, έλαβε δε αγωγή με αντικαταθλιπτικά και ηρεμιστικά χάπια από 24.2.2011 έως 27.9.2012, ενώ παράλληλα έκανε συνεδρίες ψυχοθεραπείας, υποτροπίασε εκ νέου τον Δεκέμβριο του έτους 2015 και ξεκίνησε πάλι φαρμακευτική αγωγή, την οποία εξακολουθεί να λαμβάνει, ζ) την από 18.1.2019 ιατρική γνωμάτευση του πλαστικού χειρουργού …., σύμφωνα με τον οποίο, ο εφεσίβλητος προσήλθε στο ιατρείο του αιτούμενος την αποκατάσταση των βλαβών του προσώπου του, οι οποίες αναλύονται σε: i) αποχρωματισμένη ουλή με φορά προς τα άνω, από το μέσον του μετώπου προς το αριστερό τμήμα του τριχωτού της κεφαλής μήκους 5 cm, ii) αποχρωματισμένη ουλή με φορά προς τα άνω, από το μέσον του μετώπου προς το δεξιό τμήμα του τριχωτού της κεφαλής μήκους 3 cm, iii) αποχρωματισμένη ουλή με φορά προς τα κάτω, από το μέσον του μετώπου προς το αριστερό έσω όριο του οφρύος μήκους 4,5 cm, iv) αποχρωματισμένη ουλή με φορά προς τα κάτω, από το δεξιό τμήμα μετώπου προς το δεξιό έσω όριο του οφρύος μήκους 4,5 cm και v) αποχρωματισμένη ουλή με φορά από το ριζορίννειο προς το αριστερό έσω όριο του οφρύος μήκους 4,5 cm, η δε επανορθωτική διαδικασία προϋποθέτει χειρουργική επέμβαση υπό γενική αναισθησία, με ελάχιστη δαπάνη αποκατάστασης το ποσό των 3.500,00 ευρώ, η) την από 18.1.2019 ιατρική γνωμάτευση του ορθοπεδικού χειρουργού …., σύμφωνα με την οποία ο εφεσίβλητος έπασχε από επίπονη οσφυοισχιαλγία με συνωδές αιμωδίες αριστερού κάτω άκρου και συμπτώματα νευρογενούς διαλείπουσας χωλότητας, τα οποία βαθμιαία επιδεινώνονταν κατά το δεύτερο εξάμηνο του έτος 2017, υποβλήθηκε δε σε χειρουργική επέμβαση στις 11.11.2017, κατά τα αναφερόμενα δε, από τον ενάγοντα, τα εν λόγω συμπτώματα αυξήθηκαν και επιδεινώθηκαν μετά το εν λόγω τροχαίο ατύχημα, θ) αντίγραφο βιβλιαρίου υγείας, από το οποίο προκύπτει ότι ο ενάγων υποβλήθηκε στις 27.2.2011 και στις 28.3.2011 σε επεμβάσεις χειλοειδούς μετώπου και υπερτροφικής ουλής μετώπου, νοσηλευόμενος για μία (1) ημέρα κάθε φορά και στις 11.11.2017 σε δισκεκτομή, με εξιτήριο στις 13.11.2017, ι) απόδειξη της ιδιωτικής κλινικής Animus – Κυανούς Σταυρός Α.Ε., ποσού 330,00 ευρώ, για δισκεκτομή στην οποία υποβλήθηκε ο ενάγων στις 11.11.2017, ια) απόδειξη της εταιρίας …………… Α.Ε., ποσού 125,46 ευρώ για διενέργεια μαγνητικής τομογραφίας οσφυικής μοίρας σπονδυλικής στήλης και ιβ) τρεις (3) αποδείξεις του νευροχειρουργού …., εκδοθείσες στο όνομα του ενάγοντος στις 13.11.2017, 9.10.2017, 13.11.2017 και 7.12.2017, για ιατρική επίσκεψη ποσού 50,00 ευρώ, διενέργεια χειρουργικών πράξεων ποσού 300,00 ευρώ και συνταγογράφηση ποσού 10,00 ευρώ, αντίστοιχα.

14. Επειδή, σε αντίκρουση των ανωτέρω, η εναγόμενη και ήδη εκκαλούσα Περιφέρεια ..., με την …. έκθεση απόψεων και τα κατατεθέντα στις 29.10.2019 και 24.2.2022 υπομνήματα, αν και συνομολόγησε την έλλειψη φωτισμού εντός της σήραγγας, προέβαλε ωστόσο ότι, η τοποθέτηση ηλεκτροφωτισμού δεν μπορούσε να λάβει χώρα πριν από την ολοκλήρωση του έργου επένδυσης των σηράγγων και της στεγανοποίησής του, που αποτελεί έργο εθνικής εμβέλειας. Περαιτέρω, εξέθεσε ότι, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της πραγματοποιεί τακτικά συντηρήσεις στο οδικό δίκτυο αρμοδιότητάς της, στο δε, ορεινό τμήμα του οδικού δικτύου, οι καταπτώσεις βράχων και γενικά εδαφικών υλικών στο οδόστρωμα είναι συχνό φαινόμενο. Ο καθαρισμός του οδοστρώματος και η διενέργεια έργων αποστράγγισης αυτού αντιμετωπίζεται, είτε με μηχανήματα της Περιφέρειας, είτε με μισθωμένο μηχανικό εξοπλισμό, ανάλογα με τα διαθέσιμα κονδύλια, τα δε προβλήματα, αντιμετωπίζονται με παρεμβάσεις τοπικού χαρακτήρα, κατάλληλη σήμανση για μείωση του ορίου ταχύτητας και συχνό καθαρισμό του οδικού τμήματος που περιλαμβάνει και τις πέντε υφιστάμενες σήραγγες, συνολικού μήκους 1.500 μέτρων. Εξάλλου, υποστήριξε ότι οι σήραγγες και το λοιπό τμήμα του οδικού δικτύου καθαρίζεται τακτικά και κατά τους χειμερινούς μήνες γίνεται αποχιονισμός και ρίψη αλατιού προς αντιμετώπιση του πάγου. Ακολούθως, ισχυρίστηκε ότι, εντός των σηράγγων η συχνή εισροή υδάτων ειδικά μετά από περιόδους έντονων βροχοπτώσεων έχει σαν αποτέλεσμα το οδόστρωμα να είναι βρεγμένο και να κυλούν νερά πάνω σε αυτό, με αποτέλεσμα η συνεχόμενη ροή των υδάτων να εμποδίζει τη δημιουργία πάγου, για τον λόγο δε, αυτό, η ρίψη άλατος δε βοηθά στην βελτίωση των συνθηκών κυκλοφορίας. Συναφώς, υποστήριξε ότι δεν είναι δυνατή η τοποθέτηση ηλεκτροφωτισμού εντός της σήραγγας, πριν την ολοκλήρωση του έργου επένδυσης των σηράγγων και της στεγανοποίησής τους. Στη συνέχεια, υπογράμμισε ότι, κατά τους χειμερινούς μήνες το επίμαχο σημείο του οδικού δικτύου έχει περιορισμένη βατότητα, καθώς μετά τον πρώτο αποχιονισμό, η ζώνη διέλευσης των οχημάτων είναι περιορισμένη και αφετέρου, η χρήση της οδού δεν είναι συχνή, καθόσον γίνεται σχεδόν αποκλειστικά από γνώστες των επικίνδυνων θέσεων αυτής, ενώ εξάλλου, υπάρχουν πινακίδες σήμανσης, που ενημερώνουν τους οδηγούς για την ολισθηρότητα του δρόμου και το ότι πρέπει να οδηγούν με χαμηλή ταχύτητα. Περαιτέρω προέβαλε ότι, η εκτροπή οχήματος στο συγκεκριμένο σημείο είναι η μοναδική, απέδωσε δε, το εν λόγω γεγονός στο ότι οι οδηγοί, γνωρίζοντας ότι κινούνται σε ορεινό δίκτυο και συμμορφούμενοι με τα όρια ταχύτητας και την λοιπή υφιστάμενη σήμανση, διέρχονται ασφαλείς από το συγκεκριμένο τμήμα του οδικού δικτύου. Ακολούθως, υποστήριξε ότι στο επίμαχο σημείο όπου έλαβε χώρα το ατύχημα υπάρχουν προειδοποιητικές πινακίδες που ενημερώνουν τους οδηγούς για την ολισθηρότητα του οδοστρώματος και το ότι θα πρέπει να οδηγούν με ιδιαιτέρως χαμηλή ταχύτητα. Προσέτι, ισχυρίστηκε ότι αποκλειστικά υπαίτιος του ένδικου ατυχήματος ήταν ο ενάγων (εφεσίβλητος), ο οποίος έχασε τον έλεγχο του οχήματός του και εξετράπη της πορείας του λόγω έλλειψης προσοχής που έδειξε κατά την οδήγησή του, πιθανής υπέρβασης της ταχύτητάς του και μηχανικών προβλημάτων του οχήματός του. Εξάλλου, υποστήριξε ότι η αρμόδια υπηρεσία αυτής έλαβε τα μέτρα που ήταν αναγκαία και εφικτά, εκτελώντας αντίστοιχες εργασίες που σχεδίασε και μελέτησε στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων της και των οικονομικών της δυνατοτήτων. Επίσης ανέφερε ότι, μετά το επίμαχο τροχαίο ατύχημα, κατασκευάστηκε στο ανωτέρω σημείο της οδού χαμηλό ανάχωμα, ως προσωρινό μέτρο, πλην όμως, η δημιουργία αναχωμάτων δεν αποτελεί εγκεκριμένο μέτρο αποτροπής ατυχημάτων, σύμφωνα δε, με τις προδιαγραφές ασφαλείας, εφαρμόζονται στηθαία ασφαλείας στις επικίνδυνες θέσεις, όπου η ταχύτητα κυκλοφορίας υπερβαίνει τα 50 χλμ./ώρα. Τέλος, ισχυρίστηκε ότι το διεκδικούμενο από τον ενάγοντα, κατ’ άρθρο 932 ΑΚ, ποσό ύψους 40.000,00 ευρώ, ως χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη που φέρεται ότι υπέστη συνεπεία του ατυχήματος, παρίσταται, σε κάθε περίπτωση, ιδιαιτέρως υψηλό, ενόψει του ότι, οι συνθήκες υπό τις οποίες έλαβε χώρα το ατύχημα, δεν ήταν ικανές να δημιουργήσουν αίσθημα τρόμου σε αυτόν. Προς απόδειξη των ανωτέρω ισχυρισμών της, επικαλέστηκε και προσκόμισε την από 28.8.2012 έκθεση πραγματογνωμοσύνης του πολιτικού μηχανικού ..., τεχνικού υπαλλήλου στο Τμήμα Συγκοινωνιακών Έργων της Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων αυτής, που συντάχθηκε στο πλαίσιο της από 27.1.2012 παραγγελίας της Εισαγγελέως Πρωτοδικών Καρδίτσας, στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας που κινήθηκε σε βάρος της Προϊσταμένης της Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων της εναγομένης, υποστήριξε δε ότι, όπως διαπίστωσε και ο ανωτέρω συντάξας την εν λόγω πραγματογνωμοσύνη μηχανικός, ο τραυματισμός του ενάγοντος οφείλεται σε αποκλειστική υπαιτιότητά του, λόγω έλλειψης της προσοχής που έδειξε κατά την οδήγησή του στο σημείο, πιθανής υπέρβασης της επιτρεπόμενης ταχύτητας και μηχανικών προβλημάτων του οχήματος, το οποίο σύμφωνα με το …. δελτίο τεχνικού ελέγχου οχήματος, παρουσίαζε τεχνικές ελλείψεις ως προς την πέδηση. Ειδικότερα, σύμφωνα με την ανωτέρω προσκομιζόμενη έκθεση πραγματογνωμοσύνης, διαπιστώθηκαν, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: «Α. 1. … 2. … 3. Β. ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 1. … 2. … 3. Η Επ. Ο. Μουζακίου – Άρτας, χαρακτηρισμένη ως «επαρχιακό οδικό δίκτυο», συνδέει τους νομούς Καρδίτσας και Άρτας διασχίζουσα τον ορεινό όγκο των Αγράφων (νότια Πίνδος) διαμέσου του αυχένος «Τυμπάνου», με δυσμενή γεωμετρικά χαρακτηριστικά (μικρό πλάτος οδοστρώματος, συνεχείς ελιγμοί, έντονες διαμήκεις κλίσεις) και κακή κατάστασης – σε πολλές θέσεις – του οδοστρώματος λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών, συχνών και έντονων καταπτώσεων βράχων επ’ αυτού λόγω της φύσης των πετρωμάτων της περιοχής (κατακερματισμένος βράχος) και βεβαίως λόγω της αδυναμίας άμεσης συντήρησης οφειλομένης κυρίως στα σημαντικά κόστη συντήρησης οδικών αξόνων με τα ανωτέρω χαρακτηριστικά. Οι δαπάνες για συντηρήσεις ανέκαθεν ήταν περιορισμένες (και αντιστρόφως ανάλογες προς τις ανάγκες), κατά τα τελευταία έτη μειώθηκαν δραματικά, …Οι ισχύουσες σήμερα προδιαγραφές σχεδίασης και μελέτης οδικών αξόνων επιπέδου «επαρχιακού δικτύου» απέχουν σημαντικά από τα χαρακτηριστικά της ανωτέρω οδού. Οι διαπιστώσεις αυτές είναι κοινές για το μεγαλύτερο μέρος του ορεινού οδικού δικτύου της Θεσσαλίας, ανεξαρτήτως χαρακτηρισμού αυτού. 4. … 5. … Το τμήμα της ΟΔΟΥ επί του οποίου συνέβη το ατύχημα μήκους 6 χλμ. εκτείνεται από τη γέφυρα «Πετρωτού» (στρατιωτική, τύπου “Belley") στη Χ.θ. 49 έως και τη γέφυρα «Κοράκου» επί του Αχελώου ποταμού (όριο Θεσσαλίας - Ηπείρου) στη Χ.θ. 55, περιλαμβάνει πέντε (1η έως 5η) οδικές σήραγγες (η είσοδος της 1nς στη Χ.θ. 50,5 και η έξοδος της 5ης) στη Χ.θ. 54 - που είναι και η θέση του επισυμβάντος τροχαίου ατυχήματος), κατασκευάστηκε από τη Δ.Ε.Η. το 1989 ως εργοταξιακός (χωμάτινος) δρόμος (παραλλαγή της έως τότε υφισταμένης οδού) για την πρόσβαση των μηχανημάτων στο υπό κατασκευή «υδροηλεκτρικό φράγμα Συκιάς» και παραδόθηκε διοικητικά για χρήση στη Διεύθυνση Τεχνικών Υπηρεσιών του Ν. Καρδίτσας το 1990. Στους συνημμένους (α/α 1 και 2) δύο (2) χάρτες απεικονίζονται η ΟΔΟΣ και η παραλλαγή με χαρακτηριστικές θέσεις και αποστάσεις. Το 2001 ασφαλτοστρώθηκε τμήμα της παραλλαγής από τη ΧΘ. 49 έως τη Χ.0. 50,5 μήκους 1,5 χιλιομέτρου. Από το 2006 έως το 2008 με εργολαβία προϋπολογισμού μελέτης 1.070.000,00 ευρώ και αρχικού συμβατικού ποσού 871.928,34 ευρώ ολοκληρώθηκε η ασφαλτόστρωση και του υπολοίπου τμήματος της παραλλαγής μήκους 4,5 χλμ. Το ακριβές τεχνικό αντικείμενο και οι επιμέρους εργασίες της εργολαβίας αυτής φαίνονται στα συνημμένα (α/α 3 και 4) έγγραφα «ΤΕΧΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ» ΚΑΙ «ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ». 6. Επισημαίνεται εδώ ότι και οι πέντε οδικές σήραγγες συνολικού μήκους 1.500 μέτρων κατασκευάστηκαν από τη Δ.Ε.Η. και παραδόθηκαν σε χρήση με προσωρινή στήριξη και προστασία των εσωτερικών τοιχωμάτων τους με εκτοξευόμενο σκυρόδεμα (gunite), δηλαδή, χωρίς να επενδυθεί το εσωτερικό τους τοίχωμα με μανδύα από οπλισμένο σκυρόδεμα. Συνέπεια αυτού του γεγονότος είναι να παρατηρούνται με διαρκώς αυξανόμενη ένταση αποκολλήσεις βραχοτεμαχίων από τα τοιχώματα των σηράγγων λόγω διάβρωσης του gunite και μεγάλη διαρροή υδάτων διαμέσου των τοιχωμάτων καθ' όλη τη διάρκεια του έτους η οποία σε ορισμένες περιόδους λαμβάνει και τη μορφή βροχόπτωσης. Η έλλειψη φωτισμού στο εσωτερικό των σηράγγων και η κακή κατάσταση του οδοστρώματος λόγω των συνεχώς ρεόντων υδάτων και των καταπτώσεων λίθων ή και βραχοτεμαχίων καθιστά επικίνδυνη τη διέλευση οχημάτων διαμέσου των σηράγγων και ιδιαίτερα των μη προσεκτικών οδηγών. Πρόσφατος (2011) κατ' εκτίμηση προϋπολογισμός αναβιβάζει τη δαπάνη επένδυσης των τοιχωμάτων των σηράγγων σε 5.000.000,00 ευρώ (συνημμένο με α/α 5). Μέχρι σήμερα δεν έχει εξευρεθεί η σχετική πίστωση και δεν έχει εγκριθεί σχετική μελέτη. Γ. ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ 1. Κατά τη διενεργηθείσα αυτοψία, για την καλύτερη κατανόηση της περιοχής, της τοπογραφίας και των συνθηκών του ατυχήματος, ελήφθησαν συνολικά δέκα πέντε (15) φωτογραφίες (φ.) εκατέρωθεν της 5κ σήραγγας και στο εσωτερικό αυτής πλησίον της περιοχής του ατυχήματος (στην έξοδο της σήραγγας προς Άρτα), διαιρούμενες σε τρεις (3) ομάδες: α). Φ.1.α. - φ.1.δ. [τέσσερις (4) φ.] στις οποίες απεικονίζονται: η περιοχή εισόδου στην 5ι σήραγγα (κατά τη φορά προς Αρτα), η απόλυτη ευθυγραμμία της 5ης σήραγγας μήκους περίπου 500 μέτρων (διακρίνεται ευκρινώς το απέναντι σημείο εξόδου αυτής), η σήμανση (οριζόντια και κατακόρυφη) προ της εισόδου στη σήραγγα (συνεχής αξονική γραμμή επί του οδοστρώματος που απαγορεύει την έξοδο στο αντίθετο ρεύμα και την προσπέραση, πινακίδες Κ-14: κίνδυνος από πτώση βράχων, Ρ-32: μεγίστη ταχύτητα 40 χλμ./ώρα, Κ-40: σήραγγα, Ρ-52α & Π-78: υποχρεωτικό πέρασμα από τα αριστερά εμποδίου, Ρ-32: μέγιστη ταχύτητα 30 χλμ./ώρα) και η ύπαρξη ενός κατεστραμμένου στηθαίου ασφαλείας (βλ. κατωτέρω Γ.2.). β)· Φ.2.α. - Φ.2.ε, [πέντε (5) φ.] στις οποίες απεικονίζονται: η περιοχή εισόδου στην 5π σήραγγα (κατά τη φορά προς Μουζάκι), η οριζόντια σήμανση (συνεχής αξονική γραμμή επί του οδοστρώματος που απαγορεύει την έξοδο στο αντίθετο - ρεύμα και την προσπέραση), η κατακόρυφη σήμανση προ της εισόδου στη σήραγγα (πινακίδες Ρ-32: μέγιστη ταχύτητα 40 χλμ./ώρα, Κ-40: σήραγγα, Ρ-52α & Π-78: υποχρεωτικό πέρασμα από τα αριστερά εμποδίου, Ρ-32: μέγιστη ταχύτητα 30 χλμ./ώρα) και μετά την έξοδο από αυτή κατά τη φορά προς Άρτα (πινακίδες Π-75: διαδοχικά βέλη κατεύθυνσης σε! επικίνδυνες καμπύλες, Ρ-52α: υποχρεωτικό πέρασμα από τα αριστερά εμποδίου - οι οποίες μνημονεύονται και στην έκθεση αυτοψίας του Α.Τ. Μουζακίου), η ύπαρξη συνεχώς ρεόντων προς τα κατάντη υδάτων προερχομένων από το εσωτερικό της σήραγγας, λίθοι και βραχοτεμάχια προς την πλευρά του κρημνού (αριστερά) λόγω κατάπτωσης και κύλισης από το ανάντη πρανές και η ύπαρξη ελαστικού εμποδίου (σωρός χωμάτων) αμέσως μετά την έξοδο από την σήραγγα προς την πλευρά του κρημνού (αριστερά) το οποίο κατασκευάστηκε μετά το ατύχημα από συνεργεία του τέως Δήμου Αργιθέας και της Π.Ε. Καρδίτσας (μαρτυρικές καταθέσεις …., …., ….). Υ)· Φ.3.α. - Φ.3.στ. [έξι (6) φ.] στις οποίες απεικονίζονται: το εσωτερικό τοίχωμα της 5ης σήραγγας το οποίο δεν είναι επενδυμένο και η κακή κατάσταση αυτού λόγω διάβρωσης του gunite από το νερό, η διαρροή υδάτων διαμέσου των τοιχωμάτων και η συνεχής ροή αυτών επί του οδοστρώματος στο εσωτερικό της σήραγγας, οι καταπτώσεις λίθων ή και βραχοτεμαχίων επί του οδοστρώματος συσσωρευμένων στα άκρα αυτού, η τραχεία (άγρια) επιφάνεια του οδοστρώματος, η έλλειψη φωτισμού στο εσωτερικό της σήραγγας, η απόλυτη ευθυγραμμία της σήραγγας και από το άλλο άκρο αυτής. Για την πληρότητα της απεικόνισης και επειδή αυτό δεν καθίσταται αμέσως ευκρινές στις ληφθείσες φωτογραφίες, αναφέρεται εδώ ότι καθ’ όλη την ευθύγραμμη διαδρομή εντός της 5πς σήραγγας (κατά τη φορά προς Άρτα) και αμέσως μετά την έξοδο από αυτή στην περιοχή της ανοιχτής στροφής αριστερά, η ΟΔΟΣ ευρίσκεται σε ελαφρά κατωφέρεια (διαπιστώνεται από τη φορά της ροής των υδάτων επί του οδοστρώματος). 2. Κατά τη φορά από το Μουζάκι προς την Άρτα και μετά τη Χ.0.13 (συνημμένο με α/α 1) η όδευση εισέρχεται και τηρείται διαρκώς εντός του κυρίως ορεινού όγκου. Συνεπώς, ανάντη της ΟΔΟΥ υφίσταται το πρανές του ορεινού όγκου με έντονες κλίσεις και συχνές καταπτώσεις βραχοτεμαχίων και κατάντη αυτής υφίσταται κρημνός, ενώ το έρεισμα που παρεμβάλλεται έχει στην καλύτερη των περιπτώσεων πλάτος ολίγων μέτρων. Κατά τη διενεργηθείσα αυτοψία, σε χαρακτηριστικές θέσεις (στενώσεις, στροφές κ.λπ.) προς την κατάντη πλευρά της ΟΔΟΥ, διαπιστώθηκε ενδεικτικά η ύπαρξη στηθαίων ασφαλείας σε δέκα εννέα (19) σημεία. Εξ αυτών, σε δέκα τρία (13) σημεία τα στηθαία ήταν παραμορφωμένα και εκτός της λειτουργικής θέσης τους (χαρακτηριστική η φωτογραφία φ.1.γ., ανωτέρω), ενώ συχνά μεταξύ αυτών και του οδοστρώματος παρεμβάλλονται όγκοι λίθων και βραχοτεμαχίων λόγω κατάπτωσης και κύλισης από τα ανάντη πρανή και στη συνέχεια λόγω της απομάκρυνσής τους από την επιφάνεια του οδοστρώματος προς τα πλάγια, κατά τον καθαρισμό του. 3. … Οι εκτελεσθείσες εργασίες δια της εργολαβίας του 2006 - 2008 συνολικού ποσού περίπου 910 χιλιάδων ευρώ (μαζί με το Φ.Π.Α.), μηδαμινού ως προς το απαιτούμενο κόστος για ουσιαστικές και ολοκληρωμένες παρεμβάσεις, συνετέλεσαν ώστε το τμήμα της ΟΔΟΥ από Χ.Θ. 50,5 έως Χ.0. 55, δηλαδή ο εργοταξιακός χωμάτινος δρόμος της Δ.Ε.Η., να αποκτήσει στοιχειώδη χαρακτηριστικά αμαξιτής οδού η οποία διασυνδέει πρωτεύουσες νομών (Καρδίτσα, Άρτα) ή τις Περιφέρειες Θεσσαλίας και Ηπείρου, με την ασφαλτόστρωση (πλάτος ασφαλτοτάπητα 6,50 μέτρα εκτός των σηράγγων) σε όλο το μήκος, την κατασκευή ορισμένων τεχνικών (τοίχοι αντιστήριξης, σωληνωτοί οχετοί, επενδεδυμένη τάφρος εκτός και εντός των σηράγγων), την οριζόντια και κατακόρυφη σήμανση (διαγράμμιση οδοστρώματος, τοποθέτηση πινακίδων, αναγγελίας κινδύνου - ρυθμιστικών - πληροφοριακών) και την τοποθέτηση μονόπλευρων στηθαίων ασφαλείας σε μήκος 500,00 μέτρων. Οι καταπτώσεις και τα ρέοντα ύδατα ήταν αδύνατο να αντιμετωπιστούν με διαθέσιμα κονδύλια αυτής της τάξεως μεγέθους. Έχει διαπιστωθεί πολλές φορές - και πρέπει ιδιαίτερα να επισημανθεί εδώ - ότι η βελτίωση ορισμένων στοιχείων ενός οδικού άξονα με δυσμενή ή/και επικίνδυνα χαρακτηριστικά, συντελεί ώστε, οι προβλεπόμενοι κανόνες ασφαλείας, οι επισημάνσεις, οι διατάξεις περί συνετής οδήγησης και οι επιβαλλόμενοι περιορισμοί, να παραβιάζονται κατάφωρα. 5. … 6. … Θεωρώ ότι, πρέπει να διερευνηθεί από διπλωματούχο Μηχανολόγο Μηχανικό με εξειδίκευση επί της λειτουργίας των μηχανικών μερών (σύστημα πέδησης, σύστημα ανάρτησης, σύστημα διεύθυνσης) των οχημάτων, εάν και κατά πόσον τα αναφερόμενα στην έκθεση αυτοψίας του ΑΧ Μουζακίου και εμφανώς σημειούμενα επί του σκαριφήματος αυτής ίχνη σύρσεως προς τα δεξιά των τροχών του εκτραπέντος Ι.Χ.Ε. αυτοκινήτου, οφείλονται πιθανώς και στις σημειούμενες ελλείψεις στο υπ' αριθμόν … «δελτίο τεχνικού ελέγχου οχήματος» το οποίο περιέχεται στο φάκελο της δικογραφίας: «ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΛΛΕΙΨΗΣ: Δ 4203.2 - Πέδη πορείας: Μονόπλευρη πέδηση από 15 % μέχρι 30 % στον οπίσθιο άξονα, Δ 4207 - Πέδη πορείας: Διακύμανση των δυνάμεων πέδησης μεγαλύτερη του 10 % και μέχρι 20 % … ΕΜΠΡΟΣ-». Δ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 1. … 2. … 3. Επί του ερωτήματος «πώς θα μπορούσε ν’ αποφευχθεί η εισροή υδάτων στις σήραγγες και η συγκέντρωση νερού στο οδόστρωμα - πώς η ολισθηρότητα του οδοστρώματος;»: Ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος αντιμετώπισης του προβλήματος (και των καταπτώσεων βραχοτεμαχίων στο εσώτερικό των μη φωτιζομένων σηράγγων) είναι η κατασκευή της επένδυσης του εσωτερικού τοιχώματος των πέντε (5) σηράγγων συνολικού μήκους 1.500 μέτρων με μανδύα από οπλισμένο σκυρόδεμα. Πραγματικά, αποτελεί - αν μη τι άλλο - παραδοξότητα, η παραμονή σήραγγας σε λειτουργία και χρήση επί 22 έτη μετά την κατασκευή της, με μόνη την προσωρινή επένδυση και στήριξη των τοιχωμάτων της δια του gunite. 4. Επί του ερωτήματος «είναι επικίνδυνο το συγκεκριμένο σημείο για τους χρήστες της οδού, υπάρχει κίνδυνος για πρόκληση ατυχημάτων;»: Μετά την έκθεση των ανωτέρω διαπιστώσεων και των πραγματικών κρατουσών συνθηκών της ΟΔΟΥ, η απάντηση είναι καταφατική για το μεγαλύτερο τμήμα αυτής (ιδίως μετά τη Χ.Θ. 13 - βλ. Γ.2.), οπωσδήποτε δε στο τμήμα των πέντε σηράγγων και όχι μόνο στο συγκεκριμένο σημείο. Θεωρώ δε ότι ο κίνδυνος αυτός καθ’ όλα υπαρκτός, μετριάζεται σημαντικά από δύο (2) παράγοντες: την περιορισμένη βατότητα της ΟΔΟΥ κατά τους χειμερινούς μήνες με τη δημιουργία ενός «καναλιού διέλευσης» των οχημάτων μετά τον πρώτο αποχιονισμό, και την περιορισμένη χρήση της ΟΔΟΥ σχεδόν αποκλειστικά από γνώστες (τοπική κυκλοφορία) των επικίνδυνων θέσεων αυτής. Η δε εκτροπή οχήματος στο συγκεκριμένο σημείο είναι μοναδική (βλ. και κατωτέρω, σημείο 6.). 5. Επί του ερωτήματος «ποια μέτρα έπρεπε να ληφθούν μετά την παραλαβή του εν λόγω έργου για τη συντήρηση του δρόμου και των σηράγγων και την πρόληψη από τροχαία ατυχήματα, ποιος έπρεπε να λάβει τα αναγκαία μέτρα προς αποφυγή των ατυχημάτων, τα έλαβε;»: Η κρίσιμη παρέμβαση, αφορώσα στην αντιμετώπιση των καταπτώσεων και των ρεόντων υδάτων των σηράγγων με την επένδυση του τοιχώματος αυτών - παρέμβαση δαπανηρή - δεν πραγματοποιήθηκε μέχρι σήμερα, διότι δεν κατέστη δυνατόν να εξασφαλιστεί η απαιτούμενη πίστωση, ούτε εκπονήθηκε η απαιτούμενη οριστική μελέτη. Η βελτίωση της βατότητας, της σήμανσης και της ασφάλειας στο τμήμα της ΟΔΟΥ που περιλαμβάνει τις σήραγγες σε σχέση με την προγενέστερη κατάσταση υπήρξε αισθητή με την κατασκευή ασφαλτοτάπητα, τοποθέτηση πινακίδων, στηθαίων ασφαλείας και διαγράμμιση του οδοστρώματος μέσω της εργολαβίας του 2006 - 2008 συνολικού ποσού περίπου 910 χιλιάδων ευρώ. Κατά τα λοιπά, η συνήθης συντήρηση της ΟΔΟΥ εξαντλείται σε περιοδικούς καθαρισμούς προκειμένου αυτή να παραμένει ανοικτή από τις συχνές καταπτώσεις βραχοτεμαχίων και στους αποχιονισμούς κατά τους χειμερινούς μήνες (ας σημειωθεί εδώ, το γεγονός ότι, οι αποχιονισμοί του οδικού δικτύου στον εκτεταμένο ορεινό όγκο δεσμεύουν σημαντικά κονδύλια της ετήσιας δαπάνης συντήρησης αυτού). Περαιτέρω, η λήψη και εφαρμογή των εκάστοτε αναγκαίων μέτρων προς αποτροπή αστοχιών, συνιστά μία σύνθετη διεργασία κατά την οποία οι αρμόδιες Υπηρεσίες εισηγούνται προτάσεις και εκτελούν τις αποφάσεις που λαμβάνονται, οι δε υπερκείμενες Αρχές λαμβάνουν τις αποφάσεις συνεκτιμώντας το συνεπαγόμενο κόστος σε σχέση με τους διαθέσιμους πόρους. Συνεπώς, η καθ’ ύλην αρμόδια Υπηρεσία (όπως προσδιορίστηκε ανωτέρω, βλ. Δ.1.) εκτέλεσε τις εργασίες που σχεδίασε και μελέτησε, στο πλαίσιο των οικονομικών δυνατοτήτων που κάθε φορά οριοθετούσαν οι υπερκείμενες αυτής Αρχές. Η Υπηρεσία εισηγήθηκε και έλαβε τα μέτρα που ήταν εφικτά στο πλαίσιο των εκάστοτε δυνατοτήτων της. …».

15. Επειδή, το Πρωτοβάθμιο Δικαστήριο με την εκκαλουμένη απόφαση δέχθηκε ότι αποκλειστικώς υπαίτια για το τροχαίο ατύχημα που συνέβη στον ενάγοντα (και ήδη εφεσίβλητο) ήταν η Περιφέρεια ... με την εξής αιτιολογία: «Με τα δεδομένα αυτά και εν όψει των διατάξεων που προπαρατέθηκαν, καθώς και της ερμηνείας που δόθηκε σ’ αυτές, το Δικαστήριο λαμβάνει, κατ’ αρχάς, υπ’ όψη ότι: α) σύμφωνα με την από 7.1.2011 έκθεση αυτοψίας τροχαίου ατυχήματος που συνέταξαν τα αρμόδια αστυνομικά όργανα του Α.Τ. .., στην οποία καταγράφεται το συμβάν του ιστορούμενου στην αγωγή ατυχήματος, κατά τη μετάβαση του αρμόδιου αστυνομικού οργάνου στο σημείο του ατυχήματος, διαπιστώθηκε ότι το οδόστρωμα ήταν ολισθηρό, καθόσον από την οροφή και τα πλαϊνά τοιχώματα της σήραγγας πριν από την έξοδο προς Άρτα, ανέβλυζαν νερά, τα οποία κυλούσαν στο οδόστρωμα, καθώς και ότι, από την συνεχόμενη υδρορροή δημιουργήθηκαν μούσκλια σκουροπράσινου χρώματος, πάχους 1cm, υφίστατο περιορισμένη ορατότητα εντός της σήραγγας λόγω έλλειψης φωτισμού, δεν είχαν τοποθετηθεί μεταλλικά στηθαία στην άκρη της σήραγγας, όπου και το σημείο εκτροπής του οχήματος, πλην ενός πρόχειρου και υποτυπώδους συρματοπλέγματος, μη σημασμένου, β) κατά τον χρόνο επέλευσης του ενδίκου ατυχήματος, στις αρμοδιότητες ης εναγόμενης Περιφέρειας ανήκε, μεταξύ άλλων, η συντήρηση και ο καθαρισμός της επαρχιακής οδού Μουζακίου - Άρτας, στο επίμαχο σημείο, ως έχουσας, κατά το άρθρο 10 του Κ.Ο.Κ., αρμοδιότητες, αλλά και την ευθύνη, επί του πράγματος, επί του οποίου διεξάγεται δημόσια κυκλοφορία, να λαμβάνει κάθε μέτρο, ώστε από τη δημόσια κυκλοφορία να μη δημιουργείται κίνδυνος ή ζημία τρίτων προσώπων ή άλλων έννομων αγαθών, γ) στην έννοια της «συντήρησης» περιλαμβάνεται, ιδίως, η αποκατάσταση φθορών και βλαβών του οδοστρώματος, της οριζόντιας και κατακόρυφης σήμανσης και του ηλεκτροφωτισμού, η συντήρηση και ο καθαρισμός των μεγάλων και μικρών τεχνικών έργων της οδού και των έργων αποχέτευσης των ομβρίων της οδού, η συντήρηση του εξοπλισμού ασφαλείας της οδού, όπως τα στηθαία ασφαλείας, η προσαρμογή στην τελική επιφάνεια του οδοστρώματος, τόσο των εσχαρών των φρεατίων υδροσυλλογής, όσο και των καπακιών των φρεατίων επίσκεψης των υποκειμένων δικτύων ομβρίων και ο αποχιονισμός και η αντιμετώπιση του παγετού, δ) προσέτι, όπως εκτέθηκε στην τέταρτη και δέκατη τρίτη σκέψεις της παρούσας απόφασης, οι αρμόδιες για την συντήρηση των οδών αρχές έχουν την ευθύνη για την - σύμφωνη με τις ισχύουσες προδιαγραφές -τοποθέτηση στηθαίων ασφαλείας στα σημεία εκείνα των οδών, στα οποία υφίσταται αυξημένος κίνδυνος εκτροπής των οχημάτων και, συναφώς, κίνδυνος για τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα των οδηγών, εφόσον αυτός δεν μπορεί να περιοριστεί επαρκώς με άλλα κατάλληλα μέσα. Εξάλλου, η εκτίμηση της επικινδυνότητας ενός σημείου του οδικού δικτύου και ο προσδιορισμός των κατάλληλων μέτρων προκειμένου για την αντιμετώπισή της, συνεπάγονται ορισμένη διακριτική ευχέρεια για τη Διοίκηση [βλ. ΔΕφ Αθ 4662/2007 σκ. 4 και 6, βλ. επίσης ως προς τα στηθαία ασφαλείας και το νεότερο νομοθετικό καθεστώς που εισήχθη με τη ΔΜΕΟ/ο/612/29.04.2011 απόφαση του Υφυπουργού Μεταφορών, Υποδομών και Δικτύων, «Έγκριση Οδηγιών Μελετών Οδικών Έργων για Συστήματα Αναχαίτισης Οχημάτων σε Οδούς (ΟΜΟΕ−ΣΑΟ)» (Β΄ 702), στην παρ. 4 της οποίας, υπό τον τίτλο «αναγκαιότητα μονίμων στηθαίων ασφαλείας», προβλέπεται ότι πριν την τοποθέτηση συστημάτων αναχαίτησης οχημάτων, όπως τα στηθαία ασφαλείας, πρέπει να εξετάζονται εναλλακτικές λύσεις]. Ωστόσο, η Διοίκηση ενεργεί καθ’ υπέρβαση της κατά τα ανωτέρω διακριτικής ευχέρειάς της, ενόσω, πάντως, παρά το ότι έχει διαπιστώσει την επικινδυνότητα ενός σημείου του οδικού δικτύου, παραλείπει να λάβει τα αναγκαία προστατευτικά μέτρα για τη διασφάλιση της ακίνδυνης και ασφαλούς διέλευσης των οχημάτων από αυτό (πρβλ. ΣτΕ 5/2012 σκ. 5, ΔΕφΙωα 299/2019 σκ. 14), ε) εν προκειμένω, το σημείο που συνέβη το ένδικο ατύχημα (53ο χλμ της επαρχιακής οδού Μουζακίου – Άρτας), στο οποίο η ανώτατη επιτρεπόμενη ταχύτητα των οχημάτων ορίζεται στα 30 χλμ./ώρα, (σχετ. η από 7.1.2011 έκθεση αυτοψίας τροχαίου ατυχήματος), συγκέντρωνε χαρακτηριστικά τέτοια που το καθιστούσαν επικίνδυνο για τους επιβαίνοντες στα διερχόμενα οχήματα. Συγκεκριμένα, η διαμόρφωση της οδού στο συγκεκριμένο σημείο (αριστερή στροφή με κατωφέρεια μικρής κλίσης τα οχήματα που κινούνται με κατεύθυνση από Μουζάκι προς Άρτα), σε συνδυασμό με την διαπιστωθείσα ολισθηρότητα του οδοστρώματος και την περιορισμένη ορατότητα εξαιτίας της απουσίας φωτισμού εντός της σήραγγας, αύξανε τον κίνδυνο παρέκκλισης των οχημάτων από την πορεία τους. Ταυτόχρονα, τυχόν εκτροπή των οχημάτων προς τα δεξιά της οδού περιήγαγε τους οδηγούς σε κίνδυνο πτώσης στον παραπλεύρως ευρισκόμενο γκρεμό (βλ. και τα αναφερόμενα ως «εμπόδια» στις Οικ. 93/6/8.1.1988 και Δ17α/01/93/ΦΝ.437/2004 υπουργικές αποφάσεις). Παρά ταύτα, κατά τον χρόνο του ατυχήματος, το επίμαχο σημείο στερούταν, τοιαύτων συστημάτων αναχαίτησης οχημάτων. Εξάλλου, μολονότι είχε οριστεί μικρό όριο ταχύτητας (30 χλμ/ώρα) ουδεμία κάθετη (πινακίδα) αλλά και οριζόντια σήμανση είχε τοποθετηθεί από τις αρμόδιες υπηρεσίες, δηλωτική της διαπιστωθείσας, κατά τα ανωτέρω, επικινδυνότητας που παρουσίαζε το επίμαχο σημείο, λόγω της κατωφερούς κλίσης του και της ολισθηρότητάς του (βλ. πινακίδες αναγγελίας κινδύνου Κ-3 και Κ-12), σε κάθε δε περίπτωση, δεν αποτελεί μέσο προστασίας από μια πιθανή εκτροπή η δημιουργία χαμηλού αναχώματος ή συρματοπλέγματος, όπως εσφαλμένως υπολαμβάνει η εναγόμενη Περιφέρεια, στ) εξάλλου, ο κίνδυνος κατακρήμνισης στο γκρεμό, μετά από μια εκτροπή προς δεξιά, για τα κινούμενα στο ρεύμα προς Άρτα, οχήματα, επιτείνεται όχι μόνο λόγω απουσίας στηθαίου στην έξοδο από την σήραγγα, αλλά και ένεκα της απουσίας φωτισμού εντός της σήραγγας, γεγονός που καθιστά την ορατότητα ιδιαιτέρως περιορισμένη εντός αυτής ακόμη και κατά την διάρκεια της ημέρας, ως εν προκειμένω (σχετ. η από 7.1.2011 έκθεση αυτοψίας τροχαίου ατυχήματος), σε συνδυασμό με το ότι η κατάσταση του οδοστρώματος κατά τον χρόνο επέλευσης του ατυχήματος ήταν υγρή και διαπιστώθηκε ολισθηρότητά του εξαιτίας των νερών που ανέβλυζαν σε αυτό από τα πλευρικά τοιχώματα της σήραγγας και των βρυωδών πρασινάδων που είχαν δημιουργηθεί, πάχους 1 cm, ζ) εξάλλου, οι ανωτέρω παραλείψεις προκύπτουν και από τις διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα που αποτυπώνονται στην από 28.8.2012 έκθεση πραγματογνωμοσύνης του πολιτικού μηχανικού ..., η οποία, ως διενεργηθείσα στο πλαίσιο της προαναφερθείσας ποινικής διαδικασίας νομίμως λαμβάνεται υπόψη (πρβλ. ΣτΕ 3792/2014, 3362/2013, 3959/2010), η) οι ανωτέρω συνθήκες, εκτιμώμενες στο σύνολό τους, δεν είναι, κατά την κοινή πείρα, επαρκείς προκειμένου να προλάβει υπό όλες τις περιστάσεις να ακινητοποιηθεί ένα όχημα όμοιου τύπου με εκείνο που οδηγούσε ο ενάγων, κινούμενο στο συγκεκριμένο τμήμα της οδού με την μέγιστη επιτρεπόμενη ταχύτητα των 30 χλμ./ώρα. Για τον ίδιο δε, λόγο, ο ανωτέρω κίνδυνος εκτροπής και κατακρήμνισης δεν απορρέει από την επίδειξη εκ μέρους των οδηγών μιας τόσο εξαιρετικά αμελούς συμπεριφοράς, η οποία θα έβαινε πέραν του απώτατου ορίου της εύλογης μέριμνας για τη διασφάλιση της ασφάλειας της κυκλοφορίας, την οποία οφείλουν να επιδείξουν τα αρμόδια για τη συντήρηση της οδού όργανα, θ) στο βαθμό αυτό, άλλωστε, καμία επιρροή δεν ασκεί ο ισχυρισμός της εναγόμενης Περιφέρειας, ότι προ του ατυχήματος δεν είχαν περιέλθει στα αρμόδια όργανά της αναφορές σχετικά με άλλα τροχαία ατυχήματα, από τις οποίες να προέκυπτε η αναγκαιότητα λήψης αυξημένων μέτρων ασφαλείας στο σημείο αυτό, ι) άλλωστε, ο ειδικότερος ισχυρισμός της εναγόμενης ότι δεν ήταν εφικτή η τοποθέτηση ηλεκτροφωτισμού εντός της σήραγγας, πριν την ολοκλήρωση του έργου κατασκευής και στεγανοποίησης των σηράγγων, το οποίο συνιστά έργο εθνικής εμβέλειας υψηλού κόστους, που δεν μπορεί να καλυφθεί από το ετήσιο πρόγραμμα συντηρήσεων της Περιφέρειας, πρέπει να απορριφθεί, ενόψει του ότι η ευθύνη που θεσπίζεται με τα άρθρα 105-106 του ΕισΝΑΚ είναι αντικειμενική (βλ. ΣτΕ 1066/2011 σκ. 6, ΣτΕ 740/2001 σκ. 4 και 6, ΔΕφΑθ 718/2011 σκ 15, πρβλ επίσης και ΣτΕ 1921/2018 σκ. 11, 656/2016 Ολομ σκ. 6, ΣτΕ 3354/2013 σκ. 6 ως προς την υποχρέωση του νομοθέτη να οργανώνει τις δομές της Διοίκησης κατά τέτοιο τρόπο που να διασφαλίζονται η ορθολογική, αποτελεσματική και διαρκής λειτουργία της και η παροχή των υπηρεσιών που επιβάλλεται να εξασφαλίζονται για τους διοικουμένους στο πλαίσιο του κοινωνικού κράτους δικαίου) και ια) τέλος, η μη εύρεση, επί τόπου, ιχνών τροχοπεδήσεως και πλάγιας ολίσθησης ή χαραγών στο οδόστρωμα καθώς και του γεγονότος ότι βρέθηκαν μόνο θραύσματα (γυαλιού και πλαστικών εξαρτημάτων), όπως βεβαιώνεται στην από 7.1.2011 έκθεση αυτοψίας, συνιστούν στοιχεία που, κατά την κοινή πείρα, συνηγορούν υπέρ της επιμελούς οδήγησης με τη νόμιμη ταχύτητα εκ μέρους του ενάγοντος. Με τα δεδομένα αυτά, το Δικαστήριο κρίνει ότι, διά της παράλειψης: i) τοποθέτησης στηθαίου ασφαλείας δίπλα στο έρεισμα της οδού, δεξιά στο ύψος της εξόδου από τη σήραγγα στο ρεύμα προς Άρτα στο 53ο χλμ. της επαρχιακής οδού Μουζακίου – Άρτας και προ του γκρεμού, ii) τοποθέτησης κατάλληλων προειδοποιητικών πινακίδων σήμανσης Κ-3 και Κ-12 σχετικά με την κατωφέρεια και την ολισθηρότητα του οδοστρώματος, iii) εγκατάστασης ηλεκτροφωτισμού εντός της σήραγγας και iv) καθαρισμού του οδοστρώματος από ρέοντα ύδατα και βρυώδεις πρασινάδες, τα αρμόδια για τη συντήρηση όργανα της εναγόμενης Περιφέρειας....εκπλήρωσαν πλημμελώς τις υποχρεώσεις που τους είχαν ανατεθεί εκ του νόμου στο πλαίσιο άσκησης των καθηκόντων τους. Εξάλλου, η παράλειψη αυτή υπήρξε αιτιώδης για τον τραυματισμό του ενάγοντος, όπως αυτός πράγματι επήλθε στη συγκεκριμένη περίπτωση. Και τούτο, διότι, πάντως, από τα στοιχεία του φακέλου δεν προκύπτει ότι το όχημα που οδηγούσε ο τελευταίος κινείτο με τέτοια ταχύτητα, ώστε να μπορεί να πιθανολογηθεί ότι, ακόμη και αν υπήρχαν στηθαία ασφαλείας, προειδοποιητική σήμανση περί της κατωφέρειας και ολισθηρότητας του οδοστρώματος, φωτισμός εντός της σήραγγας στο σημείο εκείνο και το οδόστρωμα είχε καθαριστεί, τούτα δεν θα είχαν εμποδίσει την πτώση του στο γκρεμό. Ενόψει των ανωτέρω, το Δικαστήριο κρίνει περαιτέρω ότι η προβαλλόμενη ένσταση από την εναγόμενη Περιφέρεια περί αποκλειστικής υπαιτιότητάς του, λόγω αμελούς οδηγικής συμπεριφοράς και ανάπτυξης μεγαλύτερης για τα δεδομένα της περιοχής ταχύτητας, είναι απορριπτέα ως αβάσιμη. Και τούτο, διότι αφενός βάσει των συνθηκών του ατυχήματος, ακόμη και αν ο ενάγων οδηγούσε με διαρκώς τεταμένη την προσοχή του στην οδήγηση, ώστε να μπορεί σε κάθε στιγμή να εκτελέσει τους απαιτούμενους χειρισμούς, η ανεπάρκεια φωτισμού και η έλλειψη ορατότητας, σε συνδυασμό κατάσταση του οδοστρώματος (υγρή – ολισθηρό), την ώρα που έλαβε χώρα το ένδικο συμβάν και τις επικρατούσες συνθήκες (χειμερινές) καθώς και την απουσία στηθαίου ασφαλείας κατά την έξοδο από την σήραγγα, ήταν επαρκής αιτία, ώστε να οδηγήσει αιτιωδώς στον αιφνιδιασμό του ενάγοντος οδηγού και στην συνακόλουθη εκτροπή του οχήματός του και την πτώση του στον γκρεμό, καθόσον κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, το ζημιογόνο αποτέλεσμα θα είχε αποφευχθεί εάν δεν συνέτρεχαν οι ανωτέρω προϋποθέσεις. Συνεπώς, η προεκτεθείσες παράνομες παραλείψεις των οργάνων της εναγομένης τελούν σε αιτιώδη σύνδεσμο με την πρόκληση του τροχαίου ατυχήματος και τον εξ αυτού τραυματισμό του ενάγοντος, και, συνεπώς, στοιχειοθετείται αποζημιωτική ευθύνη της τελευταίας, κατ’ άρθρα 105 και 106 του Εισ.Ν.Α.Κ., καθόσον αυτές [οι παραλείψες] υπήρξαν ένας από τους παραγωγικούς του αποτελέσματος όρους, χωρίς τον οποίο αυτό δεν θα επερχόταν. Εξάλλου, ενόψει του ότι η συνδρομή τυχόν συντρέχοντος πταίσματος του ενάγοντος, οδηγού του αυτοκινήτου, δεν είναι αυτεπαγγέλτως εξεταστέα από το Δικαστήριο, η δε εναγόμενη Περιφέρεια δεν προβάλλει τέτοιον ισχυρισμό, παρά μόνον ισχυρισμό περί αποκλειστικής υπαιτιότητάς του, το ένδικο τροχαίο ατύχημα οφείλεται, κατά την κρίση του Δικαστηρίου, σε αποκλειστική υπαιτιότητα των οργάνων της τελευταίας, καθόσον δεν μερίμνησαν - κατά τα προεκτεθέντα - για την συντήρηση του οδοστρώματος στο ένδικο σημείο (βλ. ενδέκατη σκέψη της παρούσας). Εξάλλου, σύμφωνα με όσα εκτέθηκαν στη δέκατη τέταρτη σκέψη, η ρύθμιση του άρθρου 5 παρ. 2 του Κ.Δ.Δ. περί δέσμευσης των διοικητικών δικαστηρίων από τις αμετάκλητες αθωωτικές αποφάσεις των ποινικών δικαστηρίων δεν ευρίσκει πεδίο εφαρμογής στα πλαίσια της εκδίκασης αγωγών αποζημίωσης ερειδόμενων στις διατάξεις των άρθρων 105 και 106 του Εισ.Ν.Α.Κ., τα δε περί του αντιθέτου προβαλλόμενα από την εναγόμενη Περιφέρεια είναι απορριπτέα ως νόμω αβάσιμα. Συνεπώς, στην προκείμενη περίπτωση, ναι μεν δεν είναι δεσμευτική, αλλά παραμένει υποχρεωτικά συνεκτιμητέα η αμετάκλητη αθωωτική ποινική απόφαση που εξεδόθη στα πλαίσια της αναζήτησης ποινικών ευθυνών για τον τραυματισμό του ενάγοντος, ως εκ τούτου, το Δικαστήριο συνεκτιμά, κατά την διαμόρφωση της κρίσης του, την αμετάκλητη .../2016 απόφαση του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου ... με την οποία εχώρησε αθώωση της τότε ... της Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων της εναγομένης, ήτοι οργάνου της τελευταίας, για τα αδικήματα της σωματικής βλάβης από αμέλεια και της κοινώς επικίνδυνης σωματικής βλάβης από αμέλεια, τελεσθείσες διά παραλείψεως, με την ειδικότερη αιτιολογία ότι δημιουργήθηκαν αμφιβολίες σε αυτό για το εάν το επισυμβάν τροχαίο ατύχημα του ενάγοντος, συνδεόταν αιτιωδώς με τις επικαλούμενες παραλείψεις των οργάνων αυτής. Κατόπιν όλων των ανωτέρω, το Δικαστήριο κρίνει ότι στην προκείμενη περίπτωση για το τροχαίο ατύχημα του ενάγοντος ευθύνονται η εναγόμενη Περιφέρεια ..., από τις παράνομες πράξεις και παραλείψεις των οργάνων της οποίας, προήλθε το ζημιογόνο αποτέλεσμα.»

16. Επειδή, ως προς το κεφάλαιο του αγωγικού αιτήματος που αφορά τη χρηματική ικανοποίηση του ενάγοντος, κατ’ άρθρο 932 ΑΚ, λόγω ηθικής βλάβης, το οποίο και μόνο άγεται ενώπιον του Δικαστηρίου, το Πρωτοβάθμιο Δικαστήριο έκρινε ως εξής: «λαμβάνοντας υπ’ όψη: α) τις συνθήκες υπό τις οποίες συνέβη ο τραυματισμός του, β) τον έντονο ψυχικό κλονισμό, τον οδυνηρό σωματικό πόνο και την ταραχή που βίωσε κατά τη στιγμή του τραυματισμού, δ) τη σοβαρότητα, το είδος και την έκταση της βλάβης της υγείας του (θλαστικά τραύματα μετώπου θλαστικό ινιακής χώρας τριχωτού κεφαλής Σ/Α), ε) τη νοσηλεία του από 6.1.2011 έως 10.1.2011 στο Γενικό Νοσοκομείο ... στ) την σωματική και ψυχική ταλαιπωρία αυτού, κατά τους κανόνες της κοινής πείρας και λογικής, λόγω του τραυματισμού του και της μακράς, σχετικώς, πορεία αποκατάστασης της σωματικής και, ιδίως της ψυχικής υγείας του, αλλά συνεκτιμώντας και ότι από την προσκομιζόμενη από 18.1.2019 ιατρική γνωμάτευση του ορθοπεδικού – χειρουργού ..., δεν προκύπτει ότι τα επικαλούμενα ορθοπεδικής φύσης προβλήματα (οσφυοισχιαλγία) του ενάγοντος συνδέονται αιτιωδώς με το εν λόγω ατύχημα» έκρινε ότι «ο ενάγων υπέστη από την ιστορούμενη αιτία ηθική βλάβη, για την αποκατάσταση της οποίας πρέπει αναγνωρισθεί η υποχρέωση της εναγόμενης Περιφέρειας να καταβάλει στον ίδιο το ποσό των έξι χιλιάδων (6.000,00 ευρώ), κατ’ άρθρο 932 ΑΚ, ως χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη που υπέστη από την ως άνω ιστορούμενη αιτία, το οποίο ποσό κρίνεται εύλογο και προσήκον, κατά μερική αποδοχή του σχετικού αιτήματος.».

17. Επειδή, κατόπιν αυτών το Πρωτοβάθμιο Δικαστήριο δέχθηκε εν μέρει την αγωγή του ήδη εφεσίβλητου και αναγνώρισε την υποχρέωση της Περιφέρειας...να καταβάλει στον ενάγοντα και ήδη εφεσίβλητο το ποσό των έξι χιλιάδων (6.000,00) ευρώ, νομιμοτόκως,

18. Επειδή, ήδη η εκκαλούσα με την κρινόμενη έφεση ζητά την εξαφάνιση της εκκαλουμένης υποστηρίζοντας κατά πρώτον ότι εσφαλμένα κρίθηκε με την εκκαλουμένη ότι στην ένδικη περίπτωση η Περιφέρεια ... νομιμοποιείται παθητικά. Τούτο, διότι η αρμοδιότητα της Διεύθυνσης Τεχνικών Έργων της Περιφερειακής Ενότητας... περιορίζεται στην αποκατάσταση φθορών και βλαβών του οδοστρώματος, της οριζόντιας και κατακόρυφης σήμανσης, της φωτεινής σηματοδότησης και του ηλεκτροφωτισμούς. Αντιθέτως, στην έννοια της συντήρησης δεν περιλαμβάνεται η κατασκευή έργου τόσο μεγάλης κλίμακας, όπως η ολοκλήρωση και στεγανοποίηση των συράγγων, προϋπολογισμού άνω των 5.000.000 ευρώ. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη ότι: α) κατά το άρθρο 72 του Κ.Δ.Δ. παθητικώς νομιμοποιούμενο σε περίπτωση άσκησης αγωγής είναι εκείνο το νομικό πρόσωπο που είναι υπόχρεο για την ικανοποίηση της κατά το άρθρο 71 του ίδιου Κώδικα αξίωσης, εφόσον η κρινόμενη αξίωση σχετίζεται με αρμοδιότητα που μεταφέρθηκε στο νομικό πρόσωπο της Περιφέρειας ..., β) το ένδικο ατύχημα, όπως προκύπτει από τα στοιχεία του φακέλου και ιδίως την από 7.1.2011 έκθεση αυτοψίας τροχαίου ατυχήματος των αρμοδίων οργάνων του Αστυνομικού Τμήματος ..., έλαβε χώρα στις 6.1.2011, στο 53ο χλμ. της επαρχιακής οδού Μουζακίου - Άρτας και ειδικότερα αμέσως μετά την έξοδο υφιστάμενης σήραγγας στο ρεύμα κυκλοφορίας με κατεύθυνση προς Άρτα, γ) σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά με τα ανωτέρω διαλαμβανόμενα, στην έννοια της συντήρησης του οδικού δικτύου περιλαμβάνεται η λήψη των κατάλληλων μέτρων για τη διατήρηση της καθαριότητας του οδοστρώματος και την απομάκρυνση κάθε στοιχείου που ενδέχεται να αποτελέσει κίνδυνο για την ανεμπόδιστη και ασφαλή κυκλοφορία οχημάτων και πεζών, καθώς και η τοποθέτηση ηλεκτροφωτισμού και κατάλληλης σήμανσης, δ) τόσο κατά τον χρόνο που έλαβε χώρα το επίμαχο τροχαίο ατύχημα (6.1.2011), όσο και κατά τον χρόνο άσκησης της αγωγής (23.12.2015), η αρμοδιότητα συντήρησης του επίμαχου τμήματος της επαρχιακής οδού Μουζακίου - Άρτας [στο οποίο περιλαμβάνεται το 53ο χλμ. της επαρχιακής οδού Μουζακίου – Άρτας] ανήκε ήδη στη Διεύθυνση Τεχνικών Έργων της - αποτελούσας οργανισμό τοπικής αυτοδιοίκησης β’ βαθμού – εκκαλούσας Περιφέρειας ...(Περιφερειακή Ενότητα ..., κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 186 παρ. ΙΙ περ. ΣΤ.1 του ν. 3852/2010, το Δικαστήριο κρίνει ότι η εκκαλούσα νομιμοποιείται παθητικώς, όπως νομίμως έκρινε το Πρωτοβάθμιο Δικαστήριο.

19. Επειδή, ακολούθως η εκκαλούσα υποστηρίζει ότι κατά κακή εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, το Πρωτοβάθμιο Δικαστήριο απέρριψε την ένσταση αποκλειστικής υπαιτιότητας του εφεσίβλητου και δεν έλαβε υπόψη το συντρέχον πταίσμα του τελευταίου, επαναλαμβάνοντας τα όσα σχετικά προέβαλε πρωτοδίκως. Ο λόγος αυτός είναι απορριπτέος, καθώς όπως αναφέρθηκε στην 9η σκέψη της παρούσας και έγινε δεκτό και με την εκκαλουμένη, ο ισχυρισμός περί συντρέχοντος πταίσματος συνιστά αυτοτελή ισχυρισμό θεμελιωτικό της ένστασης του άρθρου 300 ΑΚ, ο οποίος πρέπει να προτείνεται το αργότερο κατά τη συζήτηση της υπόθεσης στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο, μη δυνάμενος να ληφθεί αυτεπαγγέλτως υπόψη από το δικαστήριο (βλ. ΣτΕ 291/2020, 1950/2020, 1055/2016). Εξάλλου, ο ισχυρισμός περί συντρέχοντος πταίσματος δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι περιέχεται στον προβαλλόμενο στο πλαίσιο της άρνησης της αγωγής ισχυρισμό περί αποκλειστικής υπαιτιότητας του ενάγοντος ή άλλου τρίτου προσώπου (βλ. ΣτΕ 228/2021, 1950/2020, 1055/2016, πρβλ. ΑΠ 1115/1986 Ολομ., 423/1985 Ολομ).

20. Επειδή, περαιτέρω, και όσον αφορά στον προβαλλόμενο λόγο ότι μη νομίμως απορρίφθηκε πρωτοδίκως η ένσταση αποκλειστικής υπαιτιότητα του εφεσίβλητου, το Δικαστήριο κρίνει ότι ο λόγος αυτός είναι απορριπτέος. Τούτο, διότι, όπως κρίθηκε και πρωτοδίκως, αφενός η ευθύνη της Περιφέρειας .... είναι αντικειμενική και αφετέρου διά της παράλειψης των οργάνων της εκκαλούσας που ήταν αρμόδια για τη συντήρηση της συγκεκριμένης οδού: i) να τοποθετήσουν στηθαίο ασφαλείας δίπλα στο έρεισμα της οδού, δεξιά στο ύψος της εξόδου από τη σήραγγα στο ρεύμα προς Άρτα στο 53ο χλμ. της επαρχιακής οδού Μουζακίου – Άρτας και προ του γκρεμού, ii) να τοποθετήσουν κατάλληλες προειδοποιητικές πινακίδες σήμανσης Κ-3 και Κ-12 σχετικά με την κατωφέρεια και την ολισθηρότητα του οδοστρώματος, iii) να εγκαταστήσουν –έστω και με προσωρινή τοποθέτηση- ηλεκτροφωτισμό εντός της σήραγγας και iv) να καθαρίσουν το οδόστρωμα από ρέοντα ύδατα και βρυώδεις πρασινάδες και να λάβουν τα οποιαδήποτε μέτρα, ώστε το οδόστρωμα να μην είναι ολισθηρό, τα όργανα αυτά εκπλήρωσαν πλημμελώς τις υποχρεώσεις που τους είχαν ανατεθεί εκ του νόμου στο πλαίσιο άσκησης των καθηκόντων τους. Εξάλλου, η παράλειψη αυτή υπήρξε αιτιώδης για την επέλευση του ατυχήματος και τον τραυματισμό του εφεσίβλητου. Και τούτο, διότι αφενός βάσει των συνθηκών του ατυχήματος, ακόμη και αν ο εφεσίβλητος οδηγούσε με διαρκώς τεταμένη την προσοχή του στην οδήγηση, ώστε να μπορεί σε κάθε στιγμή να εκτελέσει τους απαιτούμενους χειρισμούς, η κατάσταση του οδοστρώματος (υγρή – ολισθηρό) την ώρα που έλαβε χώρα το ένδικο συμβάν και οι επικρατούσες συνθήκες (χειμερινές) καθώς και η απουσία στηθαίου ασφαλείας κατά την έξοδο από την σήραγγα, αλλά και η ανεπάρκεια φωτισμού και η έλλειψη ορατότητας, ήταν επαρκής αιτία, ώστε να οδηγήσει αιτιωδώς στον αιφνιδιασμό του εφεσίβλητου και στην συνακόλουθη εκτροπή του οχήματός του και την πτώση του στον γκρεμό, καθόσον κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, το ζημιογόνο αποτέλεσμα θα είχε αποφευχθεί εάν δεν συνέτρεχαν οι ανωτέρω προϋποθέσεις. Εξάλλου, από τα στοιχεία της δικογραφίας δεν προκύπτει ότι το όχημα που οδηγούσε ο εφεσίβλητος κινείτο με τέτοια ταχύτητα –και πάντως μεγαλύτερη από την επιτρεπόμενη- ώστε να μπορεί να πιθανολογηθεί ότι, ακόμη και αν υπήρχαν στηθαία ασφαλείας, προειδοποιητική σήμανση περί της κατωφέρειας και ολισθηρότητας του οδοστρώματος, φωτισμός εντός της σήραγγας στο σημείο εκείνο και το οδόστρωμα είχε καθαριστεί, τούτα δεν θα είχαν εμποδίσει την πτώση του στο γκρεμό. Ούτε προκύπτει ότι ο εφεσίβλητος επέδειξε με οποιοδήποτε τρόπο αμελή οδηγική συμπεριφορά. Συνεπώς, η προεκτεθείσες παράνομες παραλείψεις των οργάνων της εναγομένης τελούν σε αιτιώδη σύνδεσμο με την πρόκληση του τροχαίου ατυχήματος και τον εξ αυτού τραυματισμό του ενάγοντος, και, συνεπώς, στοιχειοθετείται αποζημιωτική ευθύνη της τελευταίας, κατ’ άρθρα 105 και 106 του Εισ.Ν.Α.Κ..

21. Επειδή, τέλος, η εκκαλούσα προβάλλει ότι εσφαλμένα επιδικάσθηκε από το Πρωτοβάθμιο Δικαστήριο ως αποζημίωση για την αποκατάσταση της ηθικής βλάβης το ποσό των 6.000 ευρώ. Τούτο, διότι α) έλαβε υπόψη του την μακρά πορεία αποκατάστασης –εκτός της σωματικής- και της ψυχικής υγείας του, χωρίς, όμως, στην αγωγή να γίνεται επίκληση (μετ’ αποδείξεως) κάποιας ψυχικής πάθησης ή διαταραχής και β) διότι το ποσό αυτό των 6.000 ευρώ είναι υπέρογκο σε σχέση με τον ελαφρύ τραυματισμό που υπέστη ο εφεσίβλητος και παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας και την αποκαταστατική λειτουργία της συγκεκριμένης αποζημίωσης. Και ο λόγος αυτός της έφεσης είναι απορριπτέος, καθώς ο εφεσίβλητος προέβαλε πρωτοδίκως με την αγωγή του ότι εξαιτίας του ένδικου ατυχήματος υπέστη ψυχιατρικές διαταραχές, τις οποίες απέδειξε με την από 13-1-2019 γνωμάτευση της ψυχιάτρου ..., η οποία γνωμάτευσε ότι ο εφεσίβλητος μετά το επισυμβάν τροχαίο ατύχημα πάσχει από μετατραυματική διαταραχή stress με έντονα καταθλιπτικά και αγχώδη στοιχεία, κοινωνική απόσυρση, ευσυγκινησία και κρίσεις πανικού, κατά δε το χρονικό διάστημα από 28.2.2011 έως το τέλος καλοκαιριού του έτους 2014 ελάμβανε φαρμακευτική αγωγή με αντικαταθλιπτικά και ηρεμιστικά χάπια και έκανε συνεδρίες ψυχοθεραπείας. Επίσης, ότι η πορεία της νόσου του είχε συχνές υποτροπές, η θεραπεία ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του έτους 2014, περί τα τέλη, όμως, του έτους 2017, αναφέρθηκαν από τον εφεσίβλητο επανεμφάνιση παρόμοιων συμπτωμάτων, τα οποία αντιμετώπισε με περιστασιακή χρήση ηρεμιστικών χαπιών. Τέλος, κατά την κρίση του Δικαστηρίου, λαμβανομένων υπόψη των συνθηκών τέλεσης του ατυχήματος και των συνεπειών αυτού, το επιδικασθέν πρωτοδίκως ποσό των 6.000 ευρώ, είναι προσήκον, εύλογο και δίκαιο ποσό για την αποκατάσταση της ηθικής βλάβης που υπέστη ο εφεσίβλητος από το ατύχημα.

22. Επειδή, κατόπιν αυτών η κρινόμενη έφεση πρέπει να απορριφθεί και η εκκαλούσα Περιφέρεια ... πρέπει να καταδικαστεί στη δικαστική δαπάνη του εφεσίβλητου για τον δεύτερο βαθμό δικαιοδοσίας, ύψους 341 ευρώ (βλ. το …. Γραμμάτιο Προκαταβολής του Δικηγορικού Συλλόγου ….).

ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ

Απορρίπτει την έφεση.

Καταδικάζει την εκκαλούσα Περιφέρεια...στη δικαστική δαπάνη του εφεσίβλητου, ύψους τριακοσίων σαράντα ενός (341) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίστηκε στη Λάρισα, όπου και δημοσιεύθηκε σε έκτακτη δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριο του Δικαστηρίου τούτου στις 30-1-2026.

Ο ΔΙΚΑΣΤΗΣ    Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ